గూర్చిన తిమ్మక్క కూర్మి తనయ

మల్లెసరుల తావి మనసుల రంజింప

రామకథను వ్రాసె రమణి మొల్ల

మన్నారుచరితంబు నెన్నంగ రచియించి

రంగాజి కురిపించె రసజవాజి

ముద్దు ముద్దుగ రాధ మురిపాలు వివరించి

మురిపించె కృష్ణుని ముద్దు పళని

ఎందరెందరొ కవయిత్రు లిందు వెలసి

ఆంధ్రజనని కీర్తి నవని నిలిపి

తెనుగు తేనె తీపి తెలిపిన ఘనులకు

అంజలి ఘటి యింతు నమ్మ నేడు!

2) ధీశక్తి రాజ్యంబు ధిషణతో పాలించు

ధీయుత రుద్రమ్మ ధీరచరిత

మంత్రాంగ రచనలన్ మహదేవు పూజలన్

మహనీయ నాగమ్మ మహిత చరిత

రక్తి గొన్న మగని రణమున కంపిన

మహితాత్మ మాంచాల మాన్య చరిత

మాన రక్షణ సేయ ప్రాణంబు విడనాడి

దివికేగు మల్లమ్మ దివ్య చరిత

వీగివచ్చిన హృదయేశు వెక్కిరించి

పోరుకంపిన చానమ్మ పూత చరిత

అతిపరాక్రమధనులైన సతులగన్న

అమృతచరితవు నీవమ్మ ఆంధ్రమాత!

3) సంస్కర్త పతికి తా సహధర్మచారిణౌ

రతనాల వారాశి రాజ్యలక్ష్మి

సంక్షేమశఖకు చలివేంద్రమై నిల్చు

దుర్గమ్మ కనకంపు దుర్గ కాద

స్వాతంత్ర్య సమరాగ్ని సమిధయై వెలుగొందు

అపరంజి బొమ్మగా అన్నపూర్ణ

రాణి చిన్నాంబను రసమయిగా దీర్చు

సీతమ్మ కవనాల సిరులగొమ్మ

విశ్వవిఖ్యాతి గాంచిన విపులమతుల

మాతృమూర్తివి నీవెగా మాన్యచరిత

ఆశపండగ భక్తితో అంజలింతు

ఆదరంబున జూడుమా ఆంధ్రమాత!

4) `ఆంధ్ర కవయిత్రుల ‘ నాంధ్రుల కందించు

ఊటుకూరి కవిత లూటలూరు

మధురజీవనమును మహిళలకందించు

మాలతీ చందూరు మధురరచన

నవలల చదివించి నవలోకములదేల్చు

రాణి సులోచన రమ్య రచన

రమణుల స్వేచ్చకై రచనలు సాగించు

రంగనాయకి వ్రాత రక్తిగట్టు

అత్తగారి కథల హాస్యంబు పండించి

అతివ భానుమతియు నుతుల గొనియె

రసమయరచనల సరసముగ రచియించు

రమణుల నుతియింతు రాగమలర!

5) నవరసమ్ములొలుక నటియించు జగజెట్టి

కన్నాంబను గనిన కనకగర్భ

రసధుని మునుగంగ రాగవృష్టిగురియు

శ్రీరంగము గళము సిరుల పంట

నటన సౌదామినీ నర్తించు యామిని

నాట్య మయూరి ఆనందలహరి

విజయనగరమున వినిపించు `రింగ ‘ ంటు

కళవరురింగది కథల పొంగు

అన్ని రంగాల నెన్నిక గన్న ఘనుల

కన్నతల్లివి నీవెగా కల్పవల్లి

సకల సద్గుణవారాశి సాధుమూర్తి

ఆంధ్ర జనయిత్రి జోహారులందుకొనుమ !

1. శ్రీ పి. వి. నరసింహరాజు – శతావధానాన్ని శతపత్ర సుందరిగా పోలుస్తూ

అరయన్ పృచ్ఛకపత్రముల్ విరియ నవ్యంబైన యూహల్ మదిన్
పరమానందము గూర్చు బాలరవియై పద్యమ్ములే తేనెలై
సరసుల్ ప్రేక్షకులెల్ల బంభరములై సాగంగ నీ యజ్ఞమే
అరవిందాసన బ్రోచుగావుత శతంబానందమై అందమై

2. డా|| వై. బాబూరావు – అమరజీవి ఆత్మవేదన

మేమొక జాతి మాది యుపమింపగలేని రసార్ద్రభాష ఏ
స్వామికి కాళ్ళుబట్టుటకు స్వాంతము లొప్పవు మాకటంచు శ్రీ
రాముడ గాంధిశిష్యుడను రాష్ట్రముకై బలియైతి నేను నే
డేమిది గోతిలో పడియె యింత సమైక్యము కాలిపోవుచున్!

3. శ్రీమతి బి. హెచ్. సూర్యలక్ష్మి -  అనేకమంది సాహితీమూర్తుల శతజయంతి సంవత్సరం

వందేండ్ల పండుగలతో
వందల సత్కవుల ఋషుల భావన సేయున్
మందిరముగ మనకందిన
తుందిలమౌ రెండువేలతొమ్మిది గొలుతున్

4. డా|| ఉపాధ్తాయుల నరసింహమూర్తి – రంభ కవీశ్వరుని ఆహ్వానిస్తే

అంచుల్ జారిన పైటకొంగు తన కే యాహ్వానమున్ బంపెనో
అంచున్ జూచె కవీశ్వరుండు సతి ఆ ఆవేశమున్ జూచి నిన్
ముంచన్ జాలిన పూర్ణకుంభములతో ముప్పొద్దు హోరెత్తుచున్
ముంచున్ బంపెను వాన ఆతడు మదిన్ మోహమ్ములన్ వీడగన్

5. శ్రీ పేరి సుబ్బారావు – తృతీయ ప్రకృతి

అమ్మలు అయ్య లేవుడు వనాళికి ఏగెద నేను మీరలున్
బొమ్మన బోయిరెల్లరును పోకయె అచ్చట కూరుచుండి సీ
తమ్మను రామునిన్ గనగ ధన్యులు మీరిక వచ్చు కాలమం
దమ్మయు నయ్యగాక భరతావని ఏలుడటంచు పల్కెడిన్

6. శ్రీ కాకరపర్తి ముఖలింగేశ్వర శర్మ – వృద్ధాశ్రమాలు

ఇంత ముద్దదినక ఏడిపించెడు నాడు
పెట్టబోక ఏడిపించు నేడు
వృద్ధిచెందుచుండె వృద్ధాశ్రమమ్ములు
ఆశ్రమమ్ములందు అయిదవదిది

7. శ్రీ టి. భాస్కరమూర్తి – తిరుపతి వెంకట కవులు

తిరుపతివెంకటేశ కవిధీరులు స్వర్గమునుండి చూచుచో
పరగగ నీతనిన్ గరికిపాటి యటండ్రు సుధారసంబునన్
సురనది పొంగిపొర్లునటు చూడగ పద్యము చెప్పుచుండె భా
సుర సురవాణి ఈ తెలుగుశూరుని కంఠ మటంచు బల్కరే

8. శ్రీ బి. రాజేశ్వరరావు – గ్రామీణ ప్రాంతం

దారి విశాలమైనది సుధామయ చిత్తము సంకుచించెడిన్
ఊరభివృద్ధి చెందినది ఊరను లేడుపకారి యెవ్వడున్
సారమెరుంగదీ చదువు చక్కని భూముల నమ్మివేసె ఈ
ఘోరమె ప్రస్తుతింపబడు గ్లోబలు సంస్కృతియంచు నియ్యెడన్
9. డా|| టి. బాలనాగమణి – చారిత్రిక నగరం, శతావధానం

తాతారయడుశాస్త్రి సన్నిధిని సంథా పద్ధతిన్ సాగు నీ
యాతాయాత వధాన పద్యముల నాయా పాండితీమూర్తులన్
చేతోభూమిక మ్రొక్కుచున్ నవవచశ్శ్రీమాధురుల్ నింపుచున్
ఖాతాలో జమజేయువాడ కవితాఖండమ్ము నేడియ్యెడన్
10. శ్రీ కె. పి. ఈశ్వర్ – సమైక్యాంధ్ర

విడివడిపోవువాడు పదివేల విధంబుల జెప్పుచో నొడం
బడడిక వానితో కలసి బద్ధుడవైనను జ్యేష్ఠమూర్తికిన్
గుడుగుడులాట తప్పదు ప్రకోపము పైత్యము నంతరింపగా
విడివడుటే సుఖంబగును వీథులలో పడకుండ చూడుడీ!

11. డా|| బెహరా వెంకటేశ్వర ప్రసాద్ – విజయనగర పూర్వరాజులు

ప్రజల హృదంతరాళముల పావనభావము పాదుకొల్పగా
సృజనము జేయు పండితుల సేవలుజేసి రసోచితంబుగా
విజయమహాభ్రవీథులను వేదములై నినదించినారుగా
గజపతులట్టి రాజులకు కానుకలీయ నమస్కరింపుడీ

12 శ్రీ భైరవభట్ల నరసింహం – జీవహింస చేయకుండా ఉండగలమా

బాధపెట్టకుండ బ్రతుకంగవచ్చునా
బాధ తెలియకుండ బాధపెట్టు
ప్రాణిహింస లేక బ్రతుకుటే మేలయా
హింసజేయబోకు హిందువుండ

13. . శ్రీ ఎన్. ఆర్. శ్రీనివాసరావు – పర్యావరణం భావి పరిస్థితి

నోటను ప్లాస్టికు ముద్దలు
కాటికి బోయిననుగాని కంప్యూటరులే
వాటాలౌ దేహమ్ములు
వీటను సంగీతఘోష వినిపింపదుగా

14. కుమారి సాయిరాధ – గురజాడ, గురజాడ విద్యాసంస్థలు

జాడను జూపినాడు గురజాడకవీంద్రుడు సాహితీక్రియన్
మేడలు గట్టినాడు మిసిమిన్ పసిమిన్ మరి పూర్ణిమా నిశన్
జూడగ జేసినాడిచట జూడగ చక్కని పాఠశాలలో
గోడలు గట్టినాడు గుడిగోపురమై బడి వెల్గుచుండగన్

15. శ్రీ పేరాల సీతారామప్రభు – విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, పేరాల భరతశర్మగార్లు ఈ సభను చూస్తే

విశ్వనాథుండు శిష్య సద్వినతుడగుచు
చూచి అటునుండి దీవించుచుండు నిజము
ఒక్క పలుకైన నూయగా చిక్కదయ్యె
కల్పవృక్షమ్ము లీతని కాచుగాత

16. శ్రీ ఈపు విజయకుమార్

అన్నలను గౌరవించుట
మిన్నయె యగుగాని చేయి మీదకగుటకున్
అన్నులమిన్న యొకర్తెను
కన్నులలో బెట్టుకొనిరి కలిసిమెలిసియున్

17. శ్రీమతి చదువుల జానకీభాయి – న్యాయవ్యవస్థ

చట్టములెల్ల చుట్టములు చట్టసభన్ గొలువుండువారికిన్
గట్టిగనిట్టు చట్టములు కాంతల కన్నులలోన వెల్గులన్
గట్టును మానినీమణుల కాపురముల్ వెలుగంగజేయు ని
ప్పట్టున బోధజేయవలె పట్టినపట్టున పల్లెటూళ్ళలో

18. శ్రీ నారాయణం సురేశ్ -  వేగవంతమైన అభివృద్ధి

వేగము వేగమందు రభివృద్ధికి వేగమొకండు చాలునా
వేగమె జీవితాన సుమవీక్షణముల్ నశియింపజేసె ను
ద్వేగము తప్ప యీ దుడుకువేగము తెచ్చినదేమి? పుష్పముల్
రాగము పాడుచున్నవి సరాగము లాడుము జీవితమ్మునన్

19. శ్రీ కె. వి. వి. ఎస్. మూర్తి – ఛిట్‌ఫండ్ కంపనీల మోసం

చెమటోడ్చి దాచు సొమ్మును
తమకమ్మున మ్రింగివేయు దానవమూర్తుల్
రమకిచ్చెడి ప్రాధాన్యం
బుమకీయరుగాదె వారి నురిదీయవలెన్
20. శ్రీమతి లక్ష్మి ప్రఫుల్ల – నర్తించే శివుని  చిత్రించిన వినాయకుడు, పార్వతి స్పందన

నట్టువరేడు గుట్టపయి నాట్యముజేయుచునుండ తత్సుతుం
డెట్టులొ క్రిందుమీదగుచు నింతయు చిత్రమునందు జూపగా
ఈట్టె లిఖించితీవనుచు ఎంతయు మెచ్చుచు నంకమీయదే
గుట్టుగనుండె విఘ్నపతి కుఱ్ఱని చేష్టలు తల్లికిట్లగున్

21. శ్రీమతి పూర్ణిమా మాథుర్  – విదేశాలలో భారతీయులు

పొడుపుమల కాంతిరేఖల
కుడియెడమల పశ్చిమాద్రి కూటమిజేరన్
పడమటి సంధ్యారాగం
బడగించెను తూర్పుకాంతి నయ్యో నేడే!

22. శ్రీ ఎనమండ్ర రామకృష్ణ పరమహంస – కర్ణుడు పాండవపక్షం చేరితే

మమతనుబూని భానుజుడు మాదగు పక్షముజేరె నేటితో
సమరము లాగిపోవునిక శాంతి మహోన్నతకాంతు లేనెడిన్
భ్రమపడి రాజరాజు సమరమ్మున కర్ణుని నమ్మెగాని యీ
మమతలు గర్భసంచివి సుమా! జననీ ప్రియభావ మిట్టిదే

23. శ్రీ వఝ్ఝల రామశర్మ – ఇంటర్నెట్ వివాహాలు

నెట్టించి వివాహమ్ములు
గిట్టించును కొన్నినాళ్ళు గీరతములునై
దట్టించు ద్వేషభావము
నెట్టేలా సంప్రదాయ నీతులు గలుగన్
24. శ్రీ డి. రామమోహనరావు – డైలీ సీరియల్స్ ప్రభావం

ధారవాహిక సంసారభారమయ్యె
పోపు తాలింపులైనను జూపదయ్యె
ప్రాత ఒకగంట క్రొత్తది పావుగంట
కడుపులో మ్రోగుచున్నది గంటగంట

25. శ్రీ డి. అచ్యుతరావు – నేటి విద్యావ్యవస్థ స్థితి

అటునిటు నయ్యెను గాలము
పటుతర విద్యావ్యవస్థ భాండము పగిలెన్
నిటలాక్షుడె దిగిరావలె
గుటుకున నిద్దాని మ్రింగి కుఱ్ఱల బ్రోవన్

26. శ్రీమతి సుశీల – గులాబీ సాందేశం

కొన్ని సుఖానుభూతులవి కూడిన జీవితమౌను దీని యం
దెన్ని వ్యధానుభూతులు మరెన్ని పరాభవహేతువుల్ ధృతిన్
అన్నియు నోర్చుమా ప్రకృతి నారయుమా సుకవిత్వ మెంచుమా
చిన్ని గులాబిపూవులు వచించెడి పల్కుల విన్ము సోదరీ!

1. శ్రీమతి గుమ్మా చంపావతి –  సీతారాముల కల్యాణోత్సవం వశిష్ఠవిశ్వామిత్రుల ఆనందం. చంపకమాలలో.

కలకల నవ్వు మైథిలి ముఖంబును జూచుచు రామచంద్రుడున్
గలగల స్వామి నవ్వుల నెగాదిగ జూచుచు లోకమాతయున్
తలిరుల జేతులందున సుధామయ ముక్తములట్లె యుంచ దో
సిలి గని నవ్వి పల్కెను వశిష్ఠుడు శిష్ట మహార్ష ధర్మముల్

2.  శ్రీ జి. రామయ్య రెడ్డి –  సమైక్యాంధ్ర ఉన్నప్పుడు వైభవం, విడిపోతే విషాదం

కలిసి బ్రతికియున్నన్ కల్పవృక్షంపు నీడన్
తెలుగుజనని నిల్చున్ తీపికైతల్ విదల్చున్
కలతల విడివడన్ కర్మముల్ కాలిపోవున్
తెలుగువెలుగు లారున్ తీవ్రవాదాలు రేగన్

3. శ్రీ దేవరకొండ రామనరసింగరావు –  శ్రీకృష్ణుని అష్టభార్యల సేవలు, సీసంలో

ఒకనారి స్వామివైపొయ్యారముగ జూచు ఒకతె ప్రక్కకుజూచి ఉస్సురనెను
ఒకరు తాంబూలంపు చికురంబు లందించు ఒకరు పండగజేసి ఊయలూచు
ఒక శమంతకమణి ప్రకట కాంతుల జూపు సుదతి నవ్వులతోడ జూరగొనును
భద్ర సుచ్ఛత్రమై పైటకొంగునుబట్టు సకలక్షణమ్ముల సాకునొకతె
అష్టభోగమ్ములే కదా ఆయనకవి
అష్టకష్టాలు మనమెవ్వరిష్టపడిన
కర్మయోగికి సంసారధర్మమేమి
కృష్ణలీలకు వ్యాఖ్యాన మేమి స్వామి

4. శ్రీ బి. హెచ్. కె. బాబూజీ –  దోమలేని భూమిని ఊహిస్తూ

గిలగిలలాడిపోయెదము కేలును కాలును దాచలేక దో
మలు గనరాని సీమ మహిమన్ బ్రకటించెడి స్వర్గసీమ ఈ
ఇలగలదేని పోయెద మదెక్కడ చిక్కెను భామ కౌగిటన్
చలన మొకండు నిశ్చల రసగ్రహణ మ్మొకడింక మందులౌ

5. శ్రీ జి. ఆర్. రాఘవరాజు –  కృష్ణుడు నిర్యాణ సమయంలో ఇచ్చిన సందేశం – మత్తేభంలో

అవతారమ్మును దాల్చినాను భువి నన్యాయంబు నిర్జింపగా
భవబంధమ్ములు పెంచుకొంచు మృదుసంబంధమ్ము దుర్గంధమై
పవలున్ రేలును కొట్టుకొందురిట మద్భావమ్ము గుర్తింప ను
ద్ధవగీతల్ మరి పార్థుగీతలును సంధానింపుడీ రేపవల్

6. శ్రీ కె. నరసింహమూర్తి –  గరిక ప్రాధాన్యాన్ని వర్ణించండి

గరికన్ పచ్చడిచేసి పెట్టిన శిఖాగ్రప్రజ్ఞ మాయింటిదే
పరుషమ్ముల్ సరసమ్ములౌ కవిమనోభావంబులౌ అంబులౌ
తరుణుల్ ప్రేమగ తాకినంత గరికల్ తాళింపులౌ ఇంపులౌ
అరయన్ నన్ను మహావధాని యనరే ఆ యింట జన్మించుటన్

7. కుమారి పి. కారుణ్యకవిత –   సంగీత సాహిత్యాల పరస్పర సమన్వయం

ఆలోచనామృతమ్మగు
ఆలాపన చేతనదియె అతిమధురమ్మౌ
నాలో నీలో కదిలెడి
లీలానరవేషధారి రేఖలవియెగా

8. శ్రీ పి. లక్ష్మణరావు –  ఆడపిల్లలపై జరిగే అమానుష దాడులను నిరసిస్తూ

ప్రాణంబెట్టులు సైచెనోయి భడవా పద్మమ్ముపై నామ్లమున్
గ్లానిం గూర్పగ పారబోయ వనితల్ గ్లౌబింబముల్ ప్రేమ సం
స్థానంబుల్ హృదయమ్ములోగొన రసస్నానంబు గావింపుమా
పూనన్ గామపిశాచ మా యెదురు కాల్పుల్ నీకు తల్పుల్ కదా!

9. శ్రీ యం. సోమేశ్వరరావు – పృచ్ఛకులంతా అవధానులే అయితే సభ ఎలా ఉంటుంది

పృచ్ఛకులే అవధానులు
కచ్ఛపులే శారదాంబ కరకమలములన్
గుచ్ఛముల నమస్సుమముల
సచ్ఛవుల శతావధాన సవనంబగుగా

10. శ్రీమతి ఎ. లలితాశంకర్ –  ఆడపిల్లలు తగ్గిపోయి యువతరం మీద పెరిగిన వత్తిడి

అటునిటు నయ్యె కాలము మహాపద వచ్చెను పౌరుషానకున్
చటుకున తెచ్చుకొందుమన సాఫ్టొకొ హార్డొకొ చెప్పలేముగా
పుటుకున త్రెంచివేసితిరి బో! పసిపాపల పూలతీవెలన్
చిటికెను పెండ్లిసేయుడు ఋషీంద్రులుగాక భవత్కుమారకుల్

11. శ్రీ చిట్టెళ్ళ వెంకట సుబ్రహ్మణ్యశర్మ –   సంస్కృతపాఠశాలలో వేదవాణి – చంపకమాల

ఎనుబదిరెండు పన్నముల నేకబిగిన్ బఠియించుచుండి గ్రు
క్క నొదుగ నాల్గువేదముల కాన్కగ నిచ్చెద వేదమాతకున్
మనమున సర్వభేదముల మాయముజేసెడి నాల్గువాక్యముల్
ఘన పనసల్ కదా శుభముగా నడిపించెద పాఠశలలన్

12. శ్రీ జి. గోవిందరాజు –  నారాయణదాసుగారు విజయభావనను వర్ణిస్తే

ప్రజల సంస్కృతి ప్రాణమయ్యెను రాజపట్టణ వీథికిన్
విజయభావన కోకిల ధ్రువ విశ్వగీతిక వించెడిన్
అజముఖమ్ముల దీవెనమ్మిడ ఆదిభట్లమహాత్ముడే
గజమహాపతి పుణ్యమాయని గైకొనున్ శుభవైభవాల్

13. శ్రీ వి. నీలకంఠాచారి – పర్యావరణ నాశనం – భవిష్యత్తు

అడవలు గూలుచున్నవి మహాపదనుండె మహాపగల్ సుడిన్
ముడిపడియుండె భూమి యవె మ్రోగుచునుండె ప్రమాదఘంటికల్
చెడుగు విషానిలమ్ములు గ్రసించెను దుప్పటులట్లు విశ్వమున్
కడువడి నేడె చేయుడు జగత్ప్రళయంబులు రాకయుండగా

14. శ్రీమతి బి. రుక్మిణి -
బంగారపుసీతయే రుక్మిణిగా భావించే శ్రీకృష్ణుడు – ఉత్పలమాలలో

కన్నుల వాలుచూపులవి కాంచనబాణములౌచు నెమ్మదిన్
వెన్నుని జేర సాధ్వి పదవీక్షణ జేయగ నశ్వమేధపున్
జన్నము నాటివౌ పసిడిచాయల సీత పదద్యుతుల్ మదిన్
బున్నమి జేసినంత పరిపూర్ణత వెల్గెను కృష్ణచంద్రుడే!

15. శ్రీమతి సి. హె. యస్. యల్. నరసమ్మ –  తెలుగుభాష మాధుర్యము

అంత భారతకథ నాదికావ్యమ్ముగా సంతరించిన పాలపుంత భాష
అష్టదిగ్గజముల అమృతప్రబంధాల పల్లకీ నెక్కిన ప్రభువుభాష
కల్పవృక్షపు నీడ తల్పాన శయనించు విశ్వనాథునిజూపు విశ్వభాష
ఆశువుల్ వల్లించు నవధానవిద్యలో జగతి ముక్కునవేలు జాతిభాష
ఒక్క మాటలో సంస్కృతి నొక్కిజెప్పి
పరులు మెచ్చిన అందాల భాష, కాని
మనకు మనపిల్లలకు నేడు పనికి రాని
భాష, నా మనస్సాగర ఘోష వినుడు

16. శ్రీమతి ఆర్. లక్ష్మి – పార్వతి పెళ్ళిచూపులు – ఉత్పలమాల

సిగ్గులమొగ్గయైన సరసీరుహనేత్ర హిమాత్మజాత మే
నొగ్గి శిరమ్మునెత్తి కనులోరగజేసి యొకింత జూడగా
భగ్గునమండు కాముడు శుభమ్మని లేచె శివుండు “ఊ” యనెన్
నెగ్గెను ప్రేమ దంపతుల నెగ్గగ జేయుడు కామదాహమున్

17. శ్రీ  జి. హృషీకేశం – సత్యభామ యుద్ధవర్ణన, వీరశృంగార రసాలు

హరనేత్రాగ్నిశిఖావళీ సదృశమై ఆ నారకున్ జూచుచున్
స్మరబాణాగ్ని సుధామృదు ప్రణయమై స్వస్వామినిన్ జూచుచున్
అరిషడ్వర్గము గెల్వగా రమణి ప్రత్యాలీఢ పాదమ్ములన్
హరి సద్వర్గమువైపు జూడగ సరోజాక్షుండు కన్గీటెడిన్

18. కుమారి వై. భారతి – విజయనగర మహారాజవైభవం – మత్తేభం

అడుగుల్ మోపినజాలు వీథులు రసవ్యాహారహారమ్ములై
బడుగుల్ బంధువులెల్ల జేర హృదయంబానంద గంధమ్మునై
గొడుగుల్ బట్టెడువారు కొల్చు జనులున్ కోయన్న కోట్లయ్యెడిన్
బడుగున్ పేకగ సాగిపోయెను జగద్భాండమ్ము పాలించుటల్

19. శ్రీ జి. రమణమూర్తి -
అదృశ్యమయ్యే పల్లెటూళ్ళు, వలసపోవువారి కష్టాలు – సీసం

పల్లెటూళ్ళను వీచు పైరగాలినెగదా భరతమాత మనస్సు బయటపడును
పచ్చనిపంటలున్ వెచ్చని జంటలున్ గ్రామసీమలయందె కానబడును
ప్రకృతిమంత్రమ్మును పక్షులు జపియింప గూళ్ళుకూడను మంచి గుడులుకావె
రచ్చబండలమీద రాజకీయపుచర్చ చందనచర్చయై చల్లజేసె
పల్లెటూళ్ళను వీడి మీ యిల్లుగాల
నగరములకేగుదెంతురు నవ్వువచ్చు
తల్లి ఒడివీడి వేశ్యబంధమ్ము గోరి
మూర్ఖుడొక్కండు గంగలో మునిగినట్లు

20. శ్రీ దివ్వెల చిన్నారావు -
భార్యలప్రేమ కన్నా తల్లిప్రేమ గొప్పదని దివ్వెలకాంతులతో పోలుస్తూ

దివ్వెలకాంతుల బోలుచు
నవ్వుచునుండెడి గృహిణియె నవతేజంబౌ
దివ్వెకు నూనెయు ప్రమిదయు
నవ్వుచు నందించు దల్లి నా యిలువేల్పౌ

21. శ్రీమతి పేరి సావిత్రి -
పైడితల్లి జాతరలో పులివేషాలు, ఘటాలు మొదలైనవి వర్ణిస్తూ

పరువంబుల్ గరువంబులై పడతులే బాణంబులై నాథులన్
సరసత్వంబున ముంచి తేల్చుటలు కైజారెత్తుటల్ ధీరతన్
సిరిమానున్ బరిగొట్టి ఎక్కుటలు వాసిన్ గాంచి పైడమ్మయే
సిరి వర్షంబుల నిచ్చుగాత తరుణీ! శ్రీమాత వీ జాతరల్

22. శ్రీ రేవళ్ళ ఆదినారాయణ -
అధికధరలు, అల్పాదాయం

ధరలాకాశమునంటెను
సరుకులు పాతాళమందు చక్కగదాగెన్
ధరకింక భగీరథుడో
నరుడో దిగిరావలె గద న్యాయము జేయన్

23. శ్రీ సనపల వెంకటరమణ -
మీరు ముఖ్యమంత్రి అయితే సామాజియన్యాయం ఎలా చేస్తారు

రాజుగనైన నేను రసరాజ్యములన్ విహరింపజేసెదన్
ఆజుల నాపెదన్ మృదులహాస్యము లాస్యములందు జూపెదన్
జాజులకైతలన్ ప్రజ విషాదము బాపెద నింక నాపెదన్
మోజుల రోజులన్ జనులు మోదము నొందగ భూమి నేలెదన్

24. శ్రీ పి. ఎల్. ఎన్. శ్రీకాంత్ -
పూర్వ విద్యావిధానం, నేటి విద్యావిధానం మధ్య తేడా

విద్యను కోరివచ్చెడి వివేకులు గల్గిన కాలమద్ది నై
వేద్యము గోరవచ్చు నవివేకులు గల్గిన కాలమిద్ది ధీ
నద్యవగాహనమ్మునను నాటికి నేటికి నెంత భేదమో
విద్య వివేకమిచ్చును వివేకమొసంగును భోగయోగముల్

25. శ్రీ గన్నవరపు దుర్గాప్రసాద్ -
గోవధపై గోవుల ఆక్రందన

లారీలన్ నిలబెట్టి రేబవలు నల్లాడంగ వీక్షించి ఎ
న్నో రాష్ట్రమ్ములు దాట ఏ యడవిలోనో చెట్లకున్ గట్టి ఆ
క్రూరాత్ముల్ చురకత్తులందుకొన మొఱ్ఱో యంచు గీపెట్టవే
గోరక్షల్ నిగమాంత రక్షలు జగద్గోళమ్ము కాపాడెడిన్

1. శ్రీమతి బి. హెచ్. దేవీ ప్రకాష్ – వారాయి, నానుని, వందె, నినవు – భారతార్థంలో

వారా యీ భువి నేలువారు! సతులన్ వస్త్రంబులే యూడ్చు వా
రా రాజున్ మురపించినాను నిజ ధైర్యాగారమున్ దాచినా
నా రారాజు శిరమ్ము తన్నుటకు ఖాయంబూరువందే గదన్
బోరింతున్ పరమాత్మసాక్షి యని నవ్వున్ భీముడత్యుగ్రతన్

2. శ్రీమతి పంతుల జయమహేశ్వరి – ఘనము, మనము, ధనము, జనము – భాగవతార్థంలో

శుకుని మహాప్రబోధనము సూనృత వృక్షము లోకరక్షకై
నికరము జేసి నీ మనము నీరజనేత్రునియందు నిల్పు దీ
పిక గొనిజూడు చిద్ఘనము వీథులలో లభియింపబోదు గో
పికలకు చిత్తరంజనము వేదము దాని నిరంజనమ్మనెన్

3. శ్రీ కిలపర్తి దాలినాయుడు – ఎడిసన్, థాంసన్, న్యూటన్, వాట్సన్ – భారతార్థంలో

మనసుంబూని వచించినన్ వినడు దుర్మార్గంబుతో ఏడి సన్
మనమున్ దాల్పని మూర్ఖుడెట్టి కొడుకమ్మా నూటనొక్కొక్కడున్
శనియై శాకున పక్షులైరి వసుధాంశన్ ధార బోయింతురే
రణమందున్ గన వాటసందు లికపై ప్రాణంబులే పందెముల్

4. శ్రీ గుమ్మా రంగారావు -
పద్యము, హృద్యము, గద్యము, మద్యము – పద్య గద్యాల మధ్య భేదం

పరమమనోహరంబయిన పద్యము భావముచేత పూర్ణమౌ
కరము వచఃప్రగల్భతను గద్యముకూడ మనోహరంబునౌ
స్మరుని కళాకలాపమిది మద్యము పద్యము ముందు నిల్చునే
ఇరులను పారద్రోలగల హృద్య మనోహర పద్యమిచ్చెదన్

5. శ్రీ కె. ఎఱ్ఱునాయుడు – చిత్ర, మిత్ర, పుత్ర, గాత్ర – సరస్వతీస్తుతి

వాక్చిత్రమె నీ రూపము
ప్రాక్చైతన్యము సుపుత్రవర్యున కిమ్మా
స్రక్చందన మిత్రాదులు
వాక్చాతురికంటె గాత్రవైభవమిడునా

6. కుమారి ఎల్. సీతామహాలక్ష్మి -
అమ్మ, బొమ్మ, కొమ్మ, రెమ్మ – ఈనాటి రాష్ట్ర పరిస్థితి

అమ్మను పంచుకొందురట ఆంధ్రులతోడి విభేదమంచు పూ
రెమ్మల తేనెలందుకొని రేపును మాపును వృద్ధిజెందకా
కొమ్మనె కూలగొట్టెదరు కూర్చుని యున్నది అద్ది కాదొకో
పొమ్మని బల్కిరేని కనుబొమ్మలు జిమ్ము సమైక్య బాణముల్

7. కుమారి పి. స్వాతి – అలక, గిలక, పిలక, మొలక-  ప్రకృతి వర్ణన

అలకలు మోమునందువలె అవ్విరులందున వ్రాలె తుమ్మెదల్
గిలకలు నేలతల్లి యొడి కేళిని సల్పు ననంటి రూపమై
మొలకలు జూడ శ్రావణము పుష్యమునందునె వచ్చియుండెనో
పిలక బిగించి ఈ ప్రకృతివీథుల బాడుము వేదఘోషలన్

8. శ్రీ ఆర్. పవన్ కుమార్ -
పెద్దన, తిక్కన, ఎర్రన, పోతన – ఆంధ్రావని మానసిక వేదన

పోతన పద్యముల్ వినెద పున్నమి వెన్నెల రాత్రులందునన్
ప్రీతి బఠింతు కావ్యముల పెద్దన నెర్రన తిక్కనార్యునిన్
నేతల బుద్ధిమూలమున నీ రసదృష్టి పరాయిదౌనొకో
ప్రాతని విస్మరించుటనె పాపము బ్రద్దలునయ్యె నిట్టులన్

9. శ్రీమతి బి. విజయభారతి –  బ్రాకెట్, లాకెట్, రాకెట్, క్రికెట్ – బాలకృష్ణుని లీలలు

ప్రాణమువంటి నా సుతుడు రాకెటులుండెనొ ఇంతసేపు నా
ప్రాణములోర్చునొక్కొ ఎటు బ్రాకెటు బోయెనొ కొంగుబంగరై
తానొదుగున్ గదా యొడిని ధర్మశలా కెటు వీడి యుండెదన్
వీనిని విష్ణు డంద్రు మన వీథుల నాడుట చక్రికెట్టులౌ

10. శ్రీ పి. రాజేశ్వరరావు -
అపకారం, ఉపకారం, అధికారం, సహకారం – సమైక్యాంధ్ర

అపకారంబెటు సైచు నా జనని యీ యన్యాయమెట్లోర్చునో
ఉపకారంబుల వృద్ధి జెంది యిది మీ యూరెట్టులౌనన్నచో
లపలప్పా యనబోము మేమె యధికారంబందుకో జూడమే
లపితంబొక్కటి విండు నిండు సహకారంబే సమైక్యాంధ్రమౌ

11. శ్రీ టి. రమణ -
భోగి, రోగి, యోగి, త్యాగి – 2010 యువతకి సందేశం

వచ్చుచునుండె భోగి అట భగ్గున మండగ నిండు దోషముల్
పిచ్చికి లొంగి రోగివలె ప్రేల్చకు డాస్తులుపాస్తులెల్ల కా
వచ్చు శుభంబు మీ చదువు ప్రక్కన బెట్టక యోగి పోలికన్
పచ్చగ నుండుడీ తెలుగువారసులై యొక త్యాగి బిడ్డలై

12. డా|| ఆర్. శశికళ -
శరణం, చరణం, భరణం, తరణం – పైడితల్లమ్మ వారి మహోత్సవం

శరణము నందగోరెదము శాంకరవల్లిని పైడితల్లినిన్
చరణములంటి వేడెదము శాస్త్ర సుధామయి వాఙ్మతల్లి నా
భరణము లామె పాదములు పాదములన్ సిరిమాను మ్రొక్కెదన్
తరణము చేయలేమొకొ వ్యథాభరితమ్ము భవాబ్ధి నిప్పుడే

13. శ్రీ రామోజు చిట్టిబాబు -
బాపూజీ, నేతాజీ, పండితజీ, సరదార్జీ – భారతార్థం

పరమామ్నాయశిఖావతంసుడగు నబ్బా! పూజితుం డియ్యెడన్
తరమా ఆపగ చేదిరాజ్య పృథు నేతా జీవితంబుండునే
పరనిందాసుర పండితాజితుడవై భాగ్యమ్ము గోల్పోవవే
ధరపై కాసరదారు జీవనము వ్యర్థంబౌ హరిన్ గొల్వుమీ

14. శ్రీ బెహరా గణేష్ -
పూసపాటి, పీసపాటి, గోగులపాటి, గరికపాటి – కళారంగం ప్రాశస్త్యం

కళలను పూసపాటియని కాంచకుడయ్య హృదంతరమ్ములన్
కలతలనార్పి స్నేహమయ గానాము నేర్పును పీసపాటిగా
వలపుల కైతలన్ గరికపాటిని జేయును కల్పవాటిగా
నిలుపును నిత్యజీవన మణిద్యుతి గోగులపాటి దివ్వెలన్

15. కుమారి అడిదం శారద -
దశరథీ, శరధీ, రథీ, ధీ – విజయనగర వైభవం

పాండితియందు దాశరథి బాణము వంటిది సత్కవిత్వ ధీ
శౌండులకున్ సుధాశరధి సాహితి గానము గజ్జకట్ట బ్ర
హ్మాండమె ఆదిభట్ల రథియై చెలువొందగ గాన సత్కథా
భాండమునై మధించు కవిభావములో నగరప్రతిష్ఠలన్

16. శ్రీ అయ్యగారి శ్రీనివాసరావు -
కలివిడి, చలిమిడి, పిడికిలి, తిరగలి – సరిహద్దు జవానుల సేవలు

కలివిడిలేని కాపురము కాలుచునుండగ మంచుకొండలన్
చలి మిడిమేలమాడు నెడ చక్కని యూహల నొత్తిగిల్లి వా
రిల బడి ప్రాణముల్ తిరగలిన్ బడగా మన ప్రాణ రక్ష కో
రి లవము హారమై పిడికిలిన్ బిగియింపరె దేశమాతకై

17. శ్రీ కె. వి. జగన్నాథరావు –  ఉప్పు, ఒప్పు, ముప్పు, పప్పు – నిత్య జీవితం

ఉప్పైన దొరకనయ్యెను
ముప్పులు రేయిన్ బవళ్ళు ముంచుచు నుండెను
పప్పుకు శతమానంభవ
ఒప్పులకుప్పప్పులందు నూబిని మునిగెన్

18. శ్రీ బి. రామజోగారావు -
అత్త, మామ, అమ్మ, నాన్న – శివధనుర్భంగం, స్వార్థ త్యాగంతో

అత్తరుణాన రాముని ముఖాబ్జము శైవధనుః ప్రకాశమున్
చిత్తొనరించె జానకికి చేతమునందొక చందమామ లో
హత్తగ పెండ్లిపందిరికి నమ్మధురక్షణ రక్షణమ్ములే
నెత్తిని సేసలయ్యె జననృత్యములయ్యె ఘనాన్నమున్ గొనన్

19. శ్రీ చౌదరి చిట్టన్న -
రామ, భీమ, ప్రేమ, నీమ – నన్ను అవధానిగా స్తుతిస్తూ

రామా మిమ్ముం జూడగ
ప్రేమామృత కందపద్యలీలల నీమా
భీమా, కామా, సోమా
నీమమ్మా పొగడుమనుట నిన్నేమనుటా!

20. శ్రీ యం. పార్వతీశం -
టొమోట, పొటాటో, క్యాబేజి, కారెట్టు – భారతార్థం

మాట మోటయ్యె సంగ్రామ మాటయయ్యె
మోసకారెట్టులయ్యెను పుట్టువుననె
ఆజి వలదన్న చెవుల క్యాబేజి పెట్టె
కత్తిపోటటో యిటొ వచ్చి కావ్యమయ్యె

21. శ్రీ నాగులకొండ సాంబమూర్తి -
దుర్మతి, క్రోధన, రక్తాక్షి, అక్షయ – హిరణ్యాకశిపునికి ప్రహ్లాదుని మీద కోపం, ప్రహ్లాదునికి హరియందలి భక్తి

తనయున్ దుర్మతిగా దలంచి అనునిత్యంబున్ సరోజాక్షునిన్
ప్రణయం బొప్పగ సంస్మరించు నతనిన్ రక్తాక్షుడై చూచెడిన్
జనకక్రోధ నఖంబులన్ హరిపదార్చాపీఠమందుంపగా
తనకై వజ్రనఖుండు వచ్చె కరుణాధర్మంబు లక్షయ్యముల్

22.  శ్రీమతి కె. యన్. యస్. హైమవతి -
గరికి, పాటి, నరసింహ, రావు – రామాయణార్థంలో

గరికయే అడ్డమై కౌశల్యకోడలి
పరువుమర్యాదలు భద్రపరచె
చేపాటి కాల్వగా శ్రీరాము డంబుధిన్
దాటె మననుగూడ దాటజేసె
వానరసింహమ్ము వాయుజుశక్తితో
రావణున్ గూల్చె భద్రమ్ము గూర్చె
మంచి వారావులే యంచు బాధలుబెట్ట
రాముడైనను సమిద్భీడగును
వేదమే రామగాథగ వినుతిజెందె
పుట్టలో బుట్టు సత్కవి పట్టుదేనె
లొల్కజేసెను శ్రీరామ చిల్కలివిగొ
పాడుచున్నవి సీతమ్మ బాధ గాథ

23. శ్రీ డి. కోటారావు -
చేతలు, నేతలు, కోతలు, బూతులు – రాజకీయనాయకుల పనితీరు

చేతలు మారిపోయినవి ఛీయని ఎల్లరు నీసడింపగన్
కోతలు మూడు కాలములకున్ గొనసాగును రాజకీయపు
న్నేతలు కోట్లుమ్రింగుటకు నీతల నాతల నమ్మజూడగా
బూతులు రాజ్యమేల పరిపూతులు జాతిపితల్ క్షమింతురే

24. కుమారి కె. సాంతోషిలక్ష్మి -
గరికి, సరిక, రారిక, మరిక – ప్రస్తుత అవధానం గురించి

గరికిపాటివారు గురిచూడ పద్యమ్ము
తప్పబోదు సరికదా పదాళి
అమరిక గనినంత అతని ముద్రయదోచు
సాటిరారిక కవిచంద్రులెవరు

25. శ్రీమతి పి. శిరీషా రఘురాం -
నయనతార, భూమిక, ప్రియమణి, దీపిక – ధనుర్మాసం

దరహసితమ్ములై నయనతారల కాంతులునై ధనుఃప్రభల్
నిరుపమమైన శ్రీప్రియమణిన్ మరపింపగజేయు స్వామికిన్
అరుణమయూఖ భూమికల కా హరికన్నుల కాంతి తోడుగ
న్నరయవె దీపికా పడుకొనన్ సరికాదిక లెమ్ము గోపికా

వసుచరిత్ర పంచ మహాకావ్యాలలో ఒకటి. అన్నిటికంటే విశిష్టమైనది. ముఖ్యంగా తెలుగువారికి గౌరవం తెచ్చినది. అంతకు ముందు రచనలన్నీ సంస్కృతంనుండి అనువదింపబడినవి. పెద్దనగారి మనుచరిత్ర సైతం మార్కండేయ పురాణం నుండి తీసుకు వ్రాయబడినదే. ఆ రచనలు ఎంత గొప్పగా ఉన్నా, సంస్కృత పండిలులకు ఒక చులకనభావం ఉండేది. తెలుగు కావ్యాలకి స్వతసిద్ధశక్తిలేదనే అభిప్రాయం ఉండేది. అటువంటిది కాలంలో, వసుచరిత్ర కావ్యంలో చూస్తే భారతంలో కేవలం నాలుగైదు పద్యాలుగా ఉన్న కథని తీసుకుని 887 పద్యాలుగా, 6 అధ్యాయాలుగా వ్రాయుట జరిగింది. అటువంటి వసుచరిత్రని మెచ్చుకొని, తరువాత తిరిగి సంస్కృతంలో కి అనువదించారు. ఇది తెలుగు వారు గర్వించదగ్గ విషయం. కాళహస్తి కవి సంస్కృతంలోకి అనువదిస్తే, పేరి సూరి అనే అతడు ఈ కథని సంస్కృతంలో నాటకీకరణ చేశాడు. ఇక అమ్మలత్తాళ్‍వైవన్ అను తమిళకవి తమిళంలోకి, కన్నడబీసుడు అను అతడు కన్నడంలోకి, కావలి వెంకటరామస్వామి ఆంగ్లంలోకి ఈ కావ్యాన్ని అనువదించారు. నిమ్మగడ్డ శ్రీనివాస్ వసుచరిత్ర తెలుగు, సంస్కృత కావ్యాల తులనాత్మక పరిశీలన అనే అంశంపై పి.హెచ్.డి చేశారు. ఇవి తెలుగుకు లభించిన గౌరవంగా భావించాలి.

ఇక కథ విషయానికొస్తే, మూలంలో ఉన్న విషయం చాలాతక్కువ. దేవేంద్రుడంతటి వాడైన వసురాజు ఒకసారి అడవికి వెళ్ళి ముని ఆశ్రమము చూచి నిర్వేదమును పొంది తపస్సు చేసుకొనుచుండగా ఇంద్రుడు వచ్చి ధర్మ పరిపాలన చేయమని చెప్పి, వరంగా దైవత్వము, దివ్య విమానము, మాల, దండము మొదలైనవి ఇచ్చి పంపించును. అక్కడ రాజ్యపాలన చేయుచుండగా, ఆ దాపున పారే శుక్తిమతి అను నదిని కోలాహలుడను పర్వతము కామించి అడ్డుపడగా, ఆమె వసురాజును వేడుకొనును. అతడు తన కాలితో ఆ పర్వతాన్ని తన్ని విసిరివేయును. అయితే కోలాహలుని కలయికచే గర్భవతి యైన శుక్తిమతి తనకు పుట్టిన వసుపధుండనే కుమారుణ్ణి, గిరిక అనే కుమార్తెను వసురాజు కు సమర్పిస్తుంది. వసుపధుణ్ణి సేనాపతిగాను, గిరికను ధర్మపత్నిగా వసురాజు చేసుకుంటాడు. ఇది సంక్షిప్తంగా కథ. ఈ కథని అద్భుతమైన శ్లేషలతో, సంగీత విశేషాలతో రామరాజభూషణుడు ప్రబంధంగా తీర్చాడు. మొదటి పద్యమైన

శ్రీభూపుత్రి వివాహవేళ నిజమంజీరాగ్రరత్న స్వలీ
లాభివ్యక్తి వరాంఘ్రిరేణుభవకన్యాలీల యంచు న్మదిం
దా భావింప శుభక్రమాకలనచే దద్రత్నముం గప్పు సీ
తాభామాపతి ప్రోవుతం దిరుమలేంద్రశ్రీమహారాయనిన్!   1.1

లో సీతా రాముల కల్యాణఘట్టాన్ని వర్ణిస్తూ, పెళ్ళిపీటలమీద కూర్చుని ఉన్న సీత తన కాలి యందెల పై తన ప్రతిబింబాన్ని చూసి, రాముడు వస్తున్నప్పుడు దారిలో అతని పాదధూళిచే రాయి స్త్రీగామారిన విషయాన్ని గుర్తుచేసుకుని, అదేవిధంగా ఇక్కడకూడా తన అందె స్త్రీగా మారిందేమో అని ఊహిస్తుంటే, రాముడు తన బ్రొటనవ్రేలితో ఆమె పాదాన్ని తొక్కు సమయంలో ఆ బింబాన్ని తొలగించాడు అని మొదలు పెట్టాడు. కాలితో రాయిని నొక్కడం అనేది కథలో వసురాజు కోలాహలపర్వతాన్ని కాలితో తన్నడాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా తొలి పద్యంలో కథను సూచించడం అనేది పూర్వకవులు చేస్తూ ఉంటారు.

ఆ తరువాత కావ్యాలలో చేసే సుకవి వర్ణనను చేస్తూ,

భువిఁ గవితాకన్య బుట్టించె నెవ్వాఁడు బడినాగమము లెల్ల నడపె నెవ్వఁ
డేను నీ వనుమాట లెనయించె నెవ్వాఁడు కోమలపదలీలఁ గూర్చె నెవ్వఁ
డనఘతులాకోటి నలరించె నెవ్వాఁడు నిఖిలగుణంబులు నేర్పె నెవ్వఁ
డినకరసంప్రాప్తి నెసఁగించె నెవ్వాఁడు రహి నించె నర్థగౌరవము నెవ్వఁ
డట్టి వాణీగురుత్వ మహత్త్వ ఖనుల
ఘనులఁ బ్రాచేతస వ్యాస కాళిదాస
దండి భవభూతి మాఘ సత్కవి మయూర
భారవుల భారవుల నాత్మఁ ప్రస్తుతింతు   1.9

అని అంటాడు. ఒక పిల్ల పుట్టిన దగ్గరనుండీ పెంచి పెద్ద చేసే వరకూ జరిగే వన్నీ కవితాకన్యకకు సంస్కృతకవులు ఏ విధంగా చేశారు అన్నదాన్ని, వారి వారి శైలిని, ప్రాచుర్యంలో ఉన్న కథలను ఆధారంగా తీసుకుని చమత్కారంగా వ్రాశాడు. పుట్టించినది వాల్మీకి, ఇక వేదాలను విభజించిన వ్యాసుడు వేదోక్త ధర్మములను జరిపించినవాడు అని రెండు విధాలుగా అర్థం వస్తుంది. ‘త్వమేవాహం నసంశయః’ అని సరస్వతీదేవి కాళిదాసుగూర్చి అన్న కథను ఆధారంగా నీవు నేను అన్న మాటలు నేర్పింది కాళిదాసు గా చెప్పాడు. దండి పదలాలిత్యానికి ప్రసిద్ధుడు గావున అతడు ఆమెకు అడుగులు నేర్పాడని అన్నాడు. అలాగే భవభూతి కవితారూప సరస్వతిని తూచెనన్న గాథ ఆధారంగా ఆ కన్నెను అలంకరించినది భవభూతిగా చెప్పాడు. ‘దండినః పదలాలిత్యం భారవే రర్థగౌరవమ్ ఉపమా కాళిదాసస్య మాఘస్యైతే త్రయోగుణాః’ అని అంటారు కనుక సమస్తగుణములను ఈ కన్నియకు నేర్పినది మాఘుడని అనెను. పాణిగ్రహణము చేయించినది మయూరుడు అని ఒక అర్థమైతే, సూర్యుని పై శతకము వ్రాసిన మయూరుడని వేరొక అర్థము వచ్చునట్లు వ్రాసెను. ఆపై అర్థగౌరవము అనగా ధనాన్ని ఇచ్చి పంపించినది భారవి అని అర్థం వచ్చునట్లుగా సంస్కృత కవులను వర్ణించాడు.

ఇక తెలుగు కవుల వర్ణన కూడా చమత్కారంగా చేశాడు.

మహి మున్వాగనుశాసనుండు సృజియింపం గుండలీంద్రుండు ద
న్మహనీయస్థితిమూల మై నిలువ శ్రీనాథుండు ప్రోవ న్మహా
మహులై సోముఁడు భాస్కరుండు వెలయింపన్ సొంపు వాటించునీ
బహుళాంధ్రోక్తిమయప్రపంచమునఁ దత్ప్రాగల్భ్యమూహించెదన్!   1.10

తెలుగు సాహిత్యాన్ని, ఈ సృష్టితో పోలుస్తూ వాగనుశాసనుడైన నన్నయ్య తెలుగు సాహిత్యాన్ని, ఈ విశ్వాన్ని సరస్వతీపతి అయిన బ్రహ్మ సృష్టిచేశారు అని అన్నాడు. ఆపై కుండలేష్టిచేసి కుండలాలు ధరించిన తిక్కన సోమయాజి, అదేవిధంగా ఆదిశేషుడు దీనికి ఆధారంగా ఉన్నారని చెబుతాడు. శ్రీనాధుడు మహాకవి, అలాగే విష్ణువు పోషించెననీ, సోముడు, భాస్కరుడు ప్రకాశింపచేసినారని రెండు విధాలుగా అర్థం వచ్చేటట్లు వర్ణిస్తాడు.

అలాగే కుకవి నింద చేస్తూ వారి కావ్యాలని వేశ్యలుగా శ్లేషతో వర్ణిస్తాడు.

భావం బెక్కడ లేక వృత్తనియమాపాయంబుఁ జింతింప కెం
దే వర్తించి పరార్థవంచనలచే దీపించి మూర్ఖాళి సం
భావింపం గుకవి ప్రణీతకృత సామాన్యాకృతిం బూని పై
పైవన్నె ల్పచరింప దానిఁ దిలకింపం బోరు ధీరోత్తముల్! 1.11

అటుపై తిరుమలరాయలు తనను కావ్యము వ్రాయమని కోరడాన్ని చెప్పే పద్యంద్వారా, అతను రోజుకొక ప్రబంధం వ్రాయగల దక్షత యున్నవాడని. సంగీతకళారహస్యనిధి యని తెలియవచ్చు

నను శ్రీరామపదారవిందభజనానందున్ జగత్ప్రాణనం
దనకారుణ్యకటాక్షలబ్ధకవితాధారాసుధారాశిసం
జనితైకైకదినప్రబంధఘటికాసద్యశ్శతగ్రంథక
ల్పను సంగీతకళారహస్యనిధిఁ బిల్వం బంచి పల్కెం గృపన్. 1.16

అదేవిధంగా తన రచన ఏ విధంగా ఉంటుందో వివరించాడు.

కేవలకల్పనాకథలు కృత్రిమరత్నము లాద్యసత్కథ
ల్వావిరిపుట్టురత్నము లవారితసత్కవికల్పనావిభూ
షావహపూర్వవృత్తములు సానలఁ దీరినజాతిరత్నముల్
గావున నిట్టిమిశ్రకథగా నొనరింపుము నేర్పుపెంపునన్! 1.19

ఇక కథలోకివస్తే విదూషకుడు వసురాజును వనవిహారానికి తీసుకుని వస్తాడు. అక్కడ మబ్బులలో ఉన్న చెట్లను చూపించి. అవి దేవతా వృక్షాలు అని అంటాడు. అప్పుడు వసురాజు వాటిని గమనించి

అన విని నవ్వి సూక్ష్మగతి నారసి యారసికావతంసుఁ డి
ట్లను మనకేళిశైల మది యల్లది తన్మఘవాశ్మకూట మ
మ్మనికిమహీజము ల్చదలు మ్రాకు లటంచు భ్రమించి పల్కె దై
వను మృష గాదు నీపలుకు నాకనగంబులె తద్ద్రుమావళుల్ 2.4

అటుపై అక్కడి చంద్రకాంత శిలావేదిక పై కూర్చుంటే ఎక్కడినుండో శ్రావ్యమైన గానం, వీణానాదం వినిపిస్తుంది. అక్కడ చక్కని అనుప్రాసతో పద్యాన్ని నడిపిస్తాడు రామరాజభూషణుడు.

వీనులవిందై యమృతపు సోనలపొందై యమందసుమచలదళినీ
గానముక్రందై యాస్వన మానందబ్రహ్మమైన నధిపతి పల్కెన్ 2.14

ఆ గానాన్ని విని తన్మయత్వము చెంది, ఎవరో తెలుసుకు రమ్మని విదూషకుణ్ణి పంపిస్తాడు వసురాజు.

నానాగాయనగాయనీమణులగానం బుర్వి నాలింపమో
నానాఁటన్ నగభేదివీట గల గన్ధర్వాప్సరోగీతవి
ద్యానైపుణ్యము లెన్నియేని వినమో యం దైన నిం దైన విం
దై నాదం బొనగూర్చునే మదికిని ట్లానందసందోహమున్! 2.16

ఆ విదూషకుడు..

తరువులపొంతఁ బొంచి నసుధావరమిత్రుఁడు గాంచె నచ్చటం
దరుణిఁ దమోవినీలకచ దామరసోదరసోదరప్రభం
దరళవిలోచనం దతనితంబఁ దటిన్నిభగాత్రవల్ల రిం
దరుణశశాంకఫాల నొక తన్వి దరంగవళిం దలోదరిన్! 2.25

ఇక్కడ మొత్తం పది తకారాలు ప్రయోగించాడు! వర్ణనలలో శ్లేషలు లేనిచోట్ల ఇలాంటి గమ్మత్తులు ప్రయోగింస్తాడు. అక్కడ విదూషకుడు గిరిక మొదలైనవారిని చూచి, వసురాజుదగ్గరకు వచ్చి అద్భుతం, మాటలు రావని అంటూనే ఆమె యొక్క అందాన్ని నఖశిఖపర్యంతం వర్ణించి చెబుతాడు. ఉదాహరణకు

సతియూరుద్యుతిఁ జెందఁ బూని నిజదుశ్చర్మాపనోదక్రియా
రతిఁ బాథోలవపూరితోదరము లై రంభేభహస్తంబు లు
న్న తరిన్ నీడె మరుద్విభూతి గదళి న్ద్వగ్దోష మాచంచలో
ద్ధతశుండాతతిఁ బాయ దయ్యె నదె వో తద్వైరమూలం బిలన్ ! 2.37

ఏనుగు తొండంతో అరటి చెట్టు కాండమును పట్టి లాగివేయుట ప్రకృతిలో సాధారణముగా జరిగేదే. ఆ విషయాన్ని తీసుకుని చిన్న కథ కల్పించాడు. తొడలను వర్ణించేటప్పుడు, వాటిని అరటి కాండములతో, ఏనుగుతొండముతో పోలుస్తారు. అయితే ఇక్కడ ఆరెండూ ( ఏనుగు తొండం అరటి చెట్టు కాండం), గిరికాదేవి తొడలయొక్క సౌకుమార్యం, నునుపుదనం రావాలని నీటిని మాత్రమే తీసుకుంటూ తపస్సు చేశాయట. ఇక్కడ నీటినిమాత్రమే తీసుకుంటూ అన్నది కూడా సార్థకంగా ఉపయోగించినదే. అరటికాండానికి ముందు పైన నునుపుగా ఉండకుండా పొరలు పొరలు గా ఉంటుంది. అదేవిధంగా ఏనుగు తొండం గరుకుగా ఉంటుంది. ఇద్దరూ సమానంగా తపస్సు చేసినా అరటి కాండం తపస్సు ఫలించింది. అరటి కాండం పై పొరల కొంతకాలానికి రాలిపోవును! ఏనుగు తొండం యొక్క తపస్సు ఫలించకపోవడానికి కారణం, అరటి కాండంలా అది నిశ్చలంగా ఉండకుండా కదులుతూ ఉండడమే! ఇదికూడా సహజమైన విషయాలే. అప్పటినుండీ ఆ అసూయతో ఏనుగు తొండం అరటికాండాన్ని పట్టి లాగేస్తోందిట!

అదేవిధంగా ముక్కు ని వర్ణిస్తూ ప్రసిద్ధమైన పద్యం..

నానాసూనవితానవాసనల నానందించుసారంగ మే
లా న న్నొల్ల దటంచు గంధఫలి బల్కాఁకం దపం బంది యో
షానాకృతిఁ బూని సర్వసుమనస్సౌరభ్యసంవాస మై
పూనెం బ్రేక్షణమాలికామధుకరీపుంజంబు నిర్వంకలన్! 2.47

అన్నిరకాల పరిమళాలనూ గ్రోలే  మగతుమ్మెదలు సంపెంగపూవుపై వ్రాలకపోవడంతో అది తపస్సు చేసి, అన్ని పూల పరిమళాలు వచ్చి చేరే ముక్కై, మగతుమ్మెదల మీది కోపంతో ఆడతుమ్మెదలను అటు ఇటు కట్టిపడేసిందిట(ఆమె కనుబొమలు!).

విదూషకుడు వసురాజుదగ్గరికి రాకముందే గిరిక వసురాజుకు తగిన భార్య అని భావించాడు. అక్కడ రామరాజభూషణుడు ఒక అద్భుతమైన పద్యం చెబుతాడు.

తనకప్పు నెఇకొప్పుననె పూని గౌరీసమాఖ్య మించ జనించి నట్టియార్య
తనచాపలము చూపులనె చూపి సిరులెల్ల కడఁ జల్లవచ్చిన కమలపాణి
తనపాండిమము నవ్వులనె యుంచి గాంధర్వ మవనికిఁ దెచ్చిన హంసయాన
తనయదృశ్యత నడుమనె తాల్చి సాంగయై మొనసిన యతనుసమ్మోహవిద్య
గావలయు నీవెలఁదిదీని కాంతి గుణక
ళాభిరూప్యంబులెరిఁగించి యా మహేశు
నా నగోద్ధారకుని నాప్రజాధినాథు
నా జగన్మోహనుని దెత్తుననుచుఁ జనియె 2.27

పార్వతీదేవి, లక్ష్మీదేవి, సరస్వతీదేవి, సమ్మోహన దేవి, ఈ నలుగురిలోని లోపాలు సవరిస్తే గిరికను చేరుకోగలరని చెబుతూ, ఆలోపాలు ఏ విధంగా గిరికాదేవికి ఉన్నతమైన లక్షణాలుగా ఉన్నాయో చెబుతాడు. పార్వతీ దేవి మేనిలోని నల్లని రంగులేనిచో గిరిక యౌనట. ఆ నలుపు గిరిక కొప్పులో చేరి ప్రకాశించిందిట. అలాగే లక్ష్మి చంచలమైనది కనుక గిరికకు సరిరాదు. ఆ చాంచల్యం గిరిక కన్నులలోని చేరి అందాన్నిచ్చింది. సరస్వతీదేవి తెల్లని తెలుపు. ఆ పాండు వర్ణం గిరిక నవ్వులలో చేరింది. అలాగే రూపేలేని సమ్మోహనాదేవి యొక్క ఆ అదృశ్యత గిరిక నడుమును చేరింది. ఈ విధంగా ఆ నలుగురి లోపాలు ఈమెలో సలక్షణాలుగా మారిపోయాయి. అటువంటి గరికు వసురాజు తగినవాడని భావిస్తూ అదే క్రమంలో వసురాజుని శివునిగా, విష్ణువుగా, బ్రహ్మగా, జగన్మోహనునిగా పోలుస్తాడు. ఈ వర్ణనలు కూడా వసురాజుకు సార్థకములైనవే!

ఆపై వసురాజుదగ్గర గిరికను వర్ణించి, తాను వారిని కలవలేదని, పొదలమాటున ఉండి విన్నానని చెబుతూ,

స్వైరవిహారధీర లగుసారసలోచన లున్న చోటికిన్
భోరున లాతివారు చొరబూనినచో రసభంగ మంచు నేఁ
జేరక పువ్వుఁదీవియల చెంతనె నిల్చి లతాంగిరూపు క
న్నారఁగఁ జూచి వచ్చితి నవాంబురుహాంబక నీకు దెల్పగన్! 2.55

ఈ పద్యంలో ఎన్నో విశేషాలు ఉన్నాయి.

అక్కడ వారి మధ్యకు వెళ్తే రసభంగం జరుగుతుంది అని అనడంలో భావాన్ని పదాలద్వారానే చూపించాడు. వారు సారసలోచనులు కావున రసభంగం అయితే సాలోచనులు అవుతారని చమత్కారాము. ఇక లతాంగి రూపు కన్నారఁగఁ జూచి అనడంలో ఒక విశేషం ఉంది. ఆమె సౌందర్యాన్ని చూచానని ఒక అర్థం అయితే కన్నారఁగ చూడడం ఎందుకంటే, ‘రూపు’ అని రాయలసీమలో అవివాహితులకు మెడలో వేసి ఉంచే బిళ్ళను అంటారు. కనుక విదూషకుడు కన్నారఁగఁ జూచినది ఆమె మెడలోని ఈ చిహ్నాన్ని! ముందు ఆమె కన్యయే అని నిర్ధారించుకోవడాని ఆ బిళ్ళను పరీక్షగా చూచి, ఆపై వసురాజుకు ఆమెను వర్ణించి చెప్పాడు.

ఇక ఇంకొక విశేషం ’నవాంబురుహాంబక’ అనే పదప్రయోగం. వారు సారసలోచనులు ఇతడు నవాంబురుహాంబకుడు కనుక వారితో కలియుట ఉచితమే. అంతేగాక అంబురుట్ అనగా అగ్ని అనే అర్థం కలదు కనుక అంబురుహంబక అనగా అగ్ని కన్నుగా గల శివుడు. అంబురుహాంబక అనగా పుండరీకాక్షుడు విష్ణువు. అంబురుహ +అంబ క అనగా పద్మమును తల్లిగా కలవాడు బ్రహ్మ. చివరగా అంబకమంటే బాణం కనుక అంబురుహాంబకుడనగా పూల బాణాలు గల మన్మథుడు. ఒక్క పదంలో ఇన్ని అర్థాలు ఉన్నాయి. వసురాజుని వర్ణిస్తూ, ఇవి ఈ విధంగా వేయడానికి   కారణం ఇరవైమూడు పద్యాల ముందర గిరికను పార్వతి, లక్ష్మీ, సరస్వతి, సమ్మోహన శక్తిగా వర్ణించిన విషయాన్ని గుర్తుంచుకుని, మనకు గుర్తుచేయుటయే! ఆవిధంగా వసురాజు గిరికకు తగినవాడని మరొక్కసారి నిరూపిస్తాడు.

వసుచరిత్రను రామరాజభూషణుడు ఒక దృశ్యకావ్యంగా కుడా చిత్రించాడు. ఉదాహరణకు వసంత వర్ణనను చేస్తూ

లలనాజనాపాంగ వలనావసదనంగ తులనాభికాభంగ దోఃప్రసంగ
మలసానిలవిలోల దళసాసవరసాల ఫలసాదరశుకాల పనవిశాల
మలినీగరుదనీకమలినీకృతధునీకమలినీసుఖితకోకకులవధూక
మతికాంతసలతాంతలతికాంతరనితాంత రతికాంతరణతాంతసుతనుకాంత
మకృతకామోదకురవకావికలవకుల
ముకులసకలవనాంతప్రమోదచలిత
కలితకలకంఠకులకంఠకాకలీవి
భాసురము వొల్చు మధుమాస వాసరంబు ! 1.126

అదేవిధంగా కోలాహల పర్వత వర్ణనను తెలిపే పద్యం

ఒకచాయ ననపాయపిక గేయసముదాయ మొకసీమ నానామయూరనినద
మొకవంక నకలంక మకరాంక హయహేష లొకక్రేవ ననదేవయువతిగీత
మొకచెంత సురకాంతల కరాంతతతనాద మొకదారి నవశారికోదితంబు
లొకయోరఁ బటుచారణకుమారఫణితంబు లొకదండ నలిమండలికలగాన
మొక్కమొగిమ్రోయఁ గదళీగృహోపపన్న
కిన్నరీబృందబృందసంగీతరీతి
నమరుసతివేలకోలాహలములకలిమి
నధిపయీయద్రికోలాహలాఖ్యమొక్కొ!2.7

ఇక విదూషకుడు యతి వేషంలో ప్రవేశించిన ఘట్టంలో,

గంధజయానగీతప్రబంధకలన
నలరి యతి లియ్యమైవచ్చు నరిది మగువ
లార కనుఁగొంటిరేయనునాళివాక్య
మొకటివిననైననిదెవేళయొదవెననుచు2.82

అక్కడ గిరిక, చెలికత్తెలతో సంగీత ప్రబంధముకు సంబంధిచిన విషయాలు మాట్లాడుకుంటూ అందులో వచ్చే యతిగూర్చి ప్రస్తావించగా, ఇదే సమయమని యతిరూపధరుడైన విదూషకుడు నాటకీయంగా ప్రవేశిస్తాడు.

మేలు లతాంగి నీపలుకు మెచ్చితినే యతి వచ్చుజాడ యే
లీల నెరింగి తమ్మ బహుళీకృతచాతురి మించునీవిపం
చీలలితారవామృతము చిత్తము సోఁకినవార లీకళా
శాలినిఁ జూచి దీవెన లొసంగక పోవరు సుమ్ము నావుడున్! 2.82

ఆ యతి వారితో గిరికాదేవి ఎవరని అడుగుతూ

అనుపమభాగ్యలక్షణసమన్విత యీరమణీలలామ యీ
మనసిజరాజరాజ్యరమ మానసవీథిఁ దలంప సింధునం
దన యచలేంద్రనందన యనం గన నయ్యెడి నీలతాంగిపా
వనకులగోత్రభూతి చెలువా చెలువారఁగఁ దెల్పవే యనన్! 2.97

ఇక్కడ చెలువా చెలువారక తెలుపమనుటయేకాక, ఆమెను చూస్తే సింధునందన (లక్ష్మి), అచలేంద్రనందన(పార్వతి) వలె ఉన్నది అని అంటాడు. అయితే నిజానికి ఆమె సింధునందనయే(శుక్తిమతీ నది కుమార్తె), అచలేంద్రనందనయే(కోలాహల పర్వతుని కుమార్తె)! కనుక అవి ఆమెకు సరిగ్గా సరిపోయింది. అందుకే ఆ చెలికత్తలు ఆతను నిజంగా యతి అని పూర్తిగా విశ్వసించి

అనుపమభాగ్యలక్షణ సమన్విత యీరమణీ లలామ యీ
మనసిజరాజరాజ్యరమ మానసవీథిఁ దలంప సింధునం
దన యచలేంద్ర నందన యనం గన నయ్యెడి నంచు నిట్లు పే
ర్కొనియును గ్రమ్మరం దెలియఁ గోరుట కూరిమి పెంపునం గదా  2.98

అని అంటారు. ఆతడు సర్వం తెలిసిన త్రికాలజ్ఞుడైనా, తమపై ప్రేమచే ఈ విధంగా అడిగారని వారు భావించారు. ఆపై ఆమె కథను వివరిస్తారు. కథ ఇక్కడ flash back లోకి వెళ్తుంది. కోలాహల పర్వతుడు శుక్తిమతి దగ్గరకు వెళ్ళినప్పుడు ఆమె ఎదురేగి లోనికి ఆహ్వానిస్తుంది. ఇది ఒక నదిప్రవాహం పర్వతాన్ని తాకి వనుకకు వచ్చిన విధాన్ని సూచిస్తుంది. ఆపై గొప్పవారిని పూజించుటకు నేనెంతదానినని అంటూ ఆ సూక్తిమతి

అతులశైలవతీశతములీనెడుమీకు నాయిచ్చు విమలార్ఘ్యతోయ మెంత
ప్రాలేయనిలయసంభవముఁ గాంచినమీకుఁ బెనఁచి పూదండ లర్పించు టెంత
గోరత్నదోహన గురులక్ష్మిగల మీకు నుపదగామణివర్గ మొసఁగు టెంత
యనఘ యెవ్వారలైనఁ గొండంతవారి
కవనిఁ గొండంతపూజసేయంగఁగలరె
భక్తినే నిచ్చునీపుష్పపత్రతోయ
మాత్రములు గైకొనుటెకాకగోత్రతిలక! 2.122

కొండంతవారికి కొండంత పూజ చేయలేమని సార్థకముగా అంటుంది. తరువాత కోలాహలుడు

పరమామోదముతో విశేషతటినీపద్మాస్యలం గూడి నీ
వరవిందోద్భవుఁ గొల్చి యేగుతరి నీయచ్ఛాచ్ఛభావంబు నీ
సరసత్వంబును నీగభీరతయు నీసర్వంకషప్రౌఢి నీ
పరిపూర్ణత్వము గాంచి మెచ్చి మదిలో భావింతు ని న్నెప్పుడున్! 2.126

ఇది ఒక ప్రక్క నాయిక వర్ణనకూ, ఒక నది వర్ణనకూ తగినట్లుగా ఉంటుంది. అటుపై ఇది ఈనాటి బంధంకాదని కోలాహలుడు బలవంతపెట్టుట, శుక్తిమతి వసురాజుకు విన్నవించుట, వసురాజు వచ్చి కోలాహలుని కాలితో తన్ని వేయుట జరిగును. అటుపిమ్మట ఆమెకు గిరిక జన్మించును. శుక్తిమతి, కోలాహలుడు ఇద్దరికీ గిరిక అంటే చాలా ప్రేమ. నేడు పిల్లలను వివిధ పోటీలలో గెలిపించాలని తల్లిదండ్రులు ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేస్తూ ఉంటారూ. వారి తాపత్రయాన్ని చక్కగా చూపించాడు రామరాజభూషణుడు.

వెలఁదుల్ దానును గూఢరత్నసికతాన్వేషంబుఁ గాంవించుచుం
జెలి బాల్యంబున నిక్కువల్ గనకయుం జే సాచి యాత్మప్రసూ
పులినోర్విన్ మణులెందు నేనిఁ గొని రా బోటుల్ భళీ తల్లి ని
న్గెలిపించెన్ సిరికల్మి నంచు నగుచుం గ్రీడింతు రబ్బాలతోన్. 3.29

నదిఒడ్డున ఇసుక కుప్పలు చేసి అందులో రత్నమున్న కుప్పను గుర్తించి తీసుకునే ఆటలో తల్లి ఆమెకు సహాయం చేస్తోందిట. ఏ కుప్పలో చెయ్యిపెట్టినా రత్నంవచ్చేటట్లు చేస్తోందిట.

గురుసవిధప్రదేశమునఁ గోషలకల్పకపుష్పధూళిచే
ధరసుత బొమ్మరి ల్నిలిపి తన్మృదుపల్లవపాత్రపంక్తిఁ గే
సరములు ఖాద్యము ల్మధురసంబు ఘృతంబు ప్రసూనపుంజ మో
గిరి మని వెట్ట నన్నియు సఖీతతి కట్టివ యౌఁ బ్రియంబునన్! 3.30

ఇక గుజ్జనగుళ్ళు ఆటలో ఆ కోలాహల పర్వత ప్రాంతంలో ఆమె తయారు చేసిన వంటకాలు నిజమైనవిగా మారిపోతున్నాయిట.
గిరిక మీదప్రేమ ఉన్నా శుక్తిమతి, కోలాహలుని మధ్య సంబంధాలు లేవు. అందువల్ల ఒకరు చేసిన అలంకరణలు ఇంకొకరికి నచ్చక తీసివేస్తారు.

పంకజపాణిశంఖపరిభావకకంధరఁ దల్లి యేలకో
సంకులు గట్టె నంచుఁ గులశైలసుతాగ్రణి పాయఁ ద్రోచి ర
త్నాంకితహార ముంప బరువానునొ బిడ్డ కి వేల కర్కశా
లంకృతు లంచు హల్లకకలాపము లుంచు నదీలలామయున్ 3.31

శంఖాలను తిరస్కరించగల అందమైన మెడ గిరికది. అటువంటిది ఆమె మెడలో శంఖాల దండ వేయడం ఏమిటని కోలాహలుడు అది తీసివేసి, మణిహారాన్ని వేస్తాడు. చిన్నపిల్ల అంతబరువు మోయగలదోలేదో ఆలోచించలేదు! వాడు కర్కశుడు అని శుక్తిమతి ఆ మణిహారాన్ని తీసివేసి ఎర్రకలువలదండ వేయును. ఈ విధంగా వారి మధ్య సంబంధాలు ఎటులున్నా గిరికను బాగా పెంచారు. ఈ విధంగా మంజువాణి గిరిక కథ చెప్పగా విని, ఆ కపట యతి

లలనా యీ యెలనాఁగఁ బెండ్లియగు వాలాయంబు చేదిక్షమా
తలనాథుం డిది నమ్మవేని నిజమంత్రప్రౌఢి రప్పింతు నా
నలనాసత్యసమానుఁ జూడు మని పంతం బొప్ప మాయాజపా
కలనాదంభము పూని మౌని దిశ లాకర్ణించి మఝ్ఝా యనన్! 3.44

అని శబ్దం చేయగానే తను రావలిసిన సమయం ఇదే అని అప్పటిదాకా పొదలమాటున ఉన్న వసురాజు

ఇది సంధింపఁగ వేళ యంచు వసురాజేంద్రుండు నీరంధ్రనీ
రదవారప్రతిసీర వెల్వడినతారాభర్తలీలన్ లతా
చ్ఛదసంఛాదికఁ బాసి నిల్చె నెదుటన్ సారంగరాగభ్రమ
న్మదభృంగీరుతివందిమాగధకథామాధుర్యముం దెల్పఁగాన్ 3.45

ఆ పొద దగ్గర ఉన్న మగ తుమ్మెదల ధ్వని వంధిమాగధుకైవారములుగా వినిపిస్తుండగా వసురాజు వచ్చాడట. తుమ్మెద ఝంకారములు సారంగరాగములో వినిపించాయిట. ఆపై గిరిక సిగ్గుతో తెరచాటుగా వెళ్ళడం కల్యాణ వేదిక పైని తెరగా భావన కలిగిస్తుంది.
ఇందాక చూపినట్లు ఈ వసుచరిత్ర నాటకకావ్యంగా తీర్చిదిద్దబడింది. యతి ప్రవేశం, వసురాజు ప్రవేశం లో నాటకీయతతో పాటు. కలహంస పాత్ర ప్రవేశమప్పుడుకూడ ఈ విధంగా జరిపిస్తాడు.

విని కలకాకుఘోష మొదవించుమదాళిని బక్షగౌరవం
బెనయ నదల్చి మంజుగతి నీవనజాతములో మదీయఖే
లనముల కెల్లఁ దో డయి మెలంగఁగ నాకలహంసి రాదకో
జననివయస్య యంచు నగజాత మదిం దలపోయు చున్నెడన్. 3.71

అనగానే ఆ కలహంస పాత్ర ప్రవేశించును.

ఆకలహంసి వచ్చి యచలాత్మజఁ గాంచి కుమారి తాపసా
నీకము నీ కమూల్యశుభనిర్వహణంబు ఘటిల్లఁ గల్పకా
లోకహసూనరాజము లనూనమనూక్తులతో నొసంగినం
గైకొని తల్లి ని న్బిలువఁ గాఁ బనిచెన్ విరు లిచ్చు వేడుకన్! 3.72

కథలో ఆపై వసురాజు, గిరికా వియోగాన్ని పొందడం, మంజువాణి వచ్చి హారం ఇవ్వడం, మణిని ఇవ్వడం, ఇంద్రుడు కోలాహలునికి చెప్పుట, ఘనంగా వివాహం జరుగుట ఉంటాయి. పెళ్ళైన తరువాత సంతోషంతో పాటు అత్తవారింటికి వెళ్ళే బాధలో గిరిక ఉంటే ఓదారుస్తూ తల్లి

తమ్ములఁ బంపుదు న్మణిశతమ్ములఁ బంపుదు రాజహంసపో
తమ్ములఁ బంపుదున్ బరచి తమ్ములఁ గాననదేవతాళిజా
తమ్ములఁ బంపుదున్ ద్రుతగతమ్ముల నేనును సారణీప్రసా
తమ్ముల వత్తు విశ్వవిదితా ముదితా మదితాప మేటికిన్! 6.60

ఈ విధంగా అనే సరికి ఆమె సంతోషంగా వెళ్తుంది. ఇక్కడ అటు నదీ సంబంధమైన విషయాలు, పర్వత సంబంధమైన విషయాలు కూడా చెబుతూ తాను కొండపైనున్న సెలయేళ్ళతో కూడి వస్తాను అని తల్లి అనడం వల్ల, తల్లి తండ్రితో కలిసి వస్తుంది అన్న సూచనను గ్రహించి గిరిక సంతోషిస్తుంది.
ఈ విధంగా రామరాజ భూషణుడు వసుచరిత్రను అనేకమైన చమత్కారాలతో తీర్చిదిద్దాడు.

సమస్యలు

1. అష్టావధాని రాంభట్ల పార్వతీశ్వరశర్మ -
మేరీమాత సుతుండు రాముడనియెన్ మేకొంచు సౌమిత్రియే

ఏ రాజన్యునికైన స్వీయ జననీ హ్రీరమ్యమౌ నంకమే
చేరన్ గోరెడు చోటుకాదె విపినశ్రీ కేగుచో ముందుగా
చేరున్ దల్లి నటంచు దానిగని ఆర్చెన్ “వేడగా వచ్చి నా
మేరీ? మాత, సుతుండు రాము” డనియెన్ మేకొంచు సౌమిత్రియే

2. శ్రీ భైరవభట్ల కామేశ్వరరావు -
భూతమ్మగు దాని బ్రీతిమతులై వీక్షించి రద్దేవతల్

శ్రీభూదేవుల కేది యింటి వెలుగై చిద్వేద్యమై హృద్యమై
శోభిల్లున్ సకలాగమాంతపదమై శుద్ధప్రకాశమ్మునై
ఆభీరాంగన అంకమందొదిగె తోయాకాశవాయ్వగ్ని పృ
థ్వీభూతమ్మగు దాని బ్రీతిమతులై వీక్షించి రద్దేవతల్

3. శ్రీ మరడాన శ్రీనివాసరావు -
బ్రతికిన పుత్రునిచ్చెద భవన్మృతపుత్రిక నిమ్ము సోదరీ

అతుకులబొంత జీవితము నందొక పుత్రునిగాంచి యీతడున్
బ్రతుకడటంచు భర్తకిడి భావములోన యశోద కిట్లనెన్
“మృతయగునేమొ నీ దుహిత, ఏమన కంసుని పాలుగాకయున్
బ్రతికిన పుత్రునిచ్చెద, భవన్మృతపుత్రిక నిమ్ము సోదరీ”

4. శ్రీ క్రొవ్విడి శారదా ప్రసాదు -
ఒకడందరి గూల్చి మిగులు నొకడేవురిలో

ప్రకటిత కోపమె బలమై
బక కీచక రాజరాజ వాయుజ మగధా
ప కరీంద్ర బలాఢ్యులలో
ఒకడందరి గూల్చి మిగులు నొకడేవురిలో

5. శ్రీ కె. పి. యన్. పంతులు -
ప్రత్యూహంబగు మీ వధానమునకున్ ప్రారంభమం దిక్కడన్

నిత్యప్రోద్భవ సత్కవిత్వమున వాణిన్ వేణిగా దాల్చి సా
హిత్యక్రీడల యందు దేలి కవితాహేవాకమై నాకమై
సత్యంబుల్ కడు ధీరతన్ బలుకు నో స్వామీ! శుభంబౌను ని
ష్ప్రత్యూహంబగు మీ వధానమునకున్ ప్రారంభమం దిక్కడన్

6. డా|| తాతా వెంకటలక్ష్మి-
మగనిన్ కొట్టిన కాంతయే యగును సమ్మానార్హ లోకంబునన్

జగమందున్ సరసమ్ముగా జరుగు సంసారమ్మె మాన్యమ్మగున్
మగవాడా! మగనాలు ప్రేమమెయి నిన్ మర్దింప దోషమ్మొకో
తగవాడన్ దగదయ్య శయ్యపయినన్ తాంబూల పత్రాన ప్రే
మగ నిన్ కొట్టిన కాంతయే యగును సమ్మానార్హ లోకంబునన్

7. శ్రీ పంతుల దక్షిణామూర్తి ప్రసాద్ -
జనములు నూదగా తనియ సన్నని నాదము పుట్టు మోదమై

తనన తాననా ననన తానన తానన తానతానమై
ఘనమగు వేణునాదము రిగా సరిగా యమునా తరంగిణిన్
వినపడ స్వామి జూచుటకు వేవురు జేరగ మాధురీ ప్రభం
జనములు నూదగా తనియ సన్నని నాదము పుట్టు మోదమై

8. శ్రీ తూట బాబాజీ -
మగవార్కిన్నొక్కటుండున్ మగువలకమరన్ మంచిగన్ రెండునుండున్

జగమందందమ్ము గూర్పన్ సరసము నిలుపన్ సంసృతిన్ రక్షసేయన్
మగవారిన్ స్త్రీలకంటెన్ మరొక విధముగా మాదిరిన్ బ్రహ్మ జేసెన్
వగవంగా దింటిపేరుల్ వరుసగ నరయన్ బస్సులో చోటు జూడన్
మగవార్కిన్నొక్కటుండున్ మగువలకమరన్ మంచిగన్ రెండునుండున్

9. శ్రీ యన్. శ్రీకాంత్ -
తల్లిని పెండ్లియాడి తగు ధర్మము నిల్పెను రాముడిద్ధరన్

చల్లగ పల్లెటూళ్ళ రఘుచంద్రుని పెండిలిసేయ నెంచుచో
ఎల్లరు వచ్చి చూడ మది నిట్లని భావన చేసె నొక్కడున్
మల్లెలు పూయువేళ మధుమాసములో జగమేలు నట్టి మా
తల్లిని పెండ్లియాడి తగు ధర్మము నిల్పెను రాముడిద్ధరన్

10. శ్రీ కె. జి. సోమేశ్వరరావు -
ధనమే శాశ్వతమంచు నెంచు నరుడే ధన్యుండు విశ్వంబునన్

ధనమం దాశను వీడి బోధల సుధా తాత్పర్యమున్ గ్రోలి పా
వనమౌ జీవన భాగ్యమున్ గడపి సేవాధర్మమున్ జేసి బం
ధనముల్ వీడగ దోసపండువలె వానప్రస్థుడౌచున్ తపో
ధనమే శాశ్వతమంచు నెంచు నరుడే ధన్యుండు విశ్వంబునన్

11. శ్రీ కొణిశ హరి -
మునిని గనియె వదలె ముదిత చీర

ముగ్గురమ్మగార్లు ముచ్చటపడినంత
అత్రి యింటి కేగి రా త్రిమూర్తు
లవ్వ! శిశువులైరి ఆశ్చర్యపడి నవ్వు
మునిని గనియె వదలె ముదిత చీర

12. శ్రీ డా|| టి. జి. కృష్ణారావు -
కాట్మండూపుర విఘ్ననాయకుని శృంగారమ్ము విన్నాణమౌ

ఠాట్! మండించెను మీ సమస్య అట కాష్ఠంబయ్యె సామ్రాజ్యమే
కుట్మంబుల్ మసిబుగ్గలయ్యె ప్రజకున్ కూష్మాండ భారమ్ముగా
ఫట్మంచున్ చెడు తీవ్రవాదముల దెబ్బన్ గొట్టి రక్షించుచో
కాట్మండూపుర విఘ్ననాయకుని శృంగారమ్ము విన్నాణమౌ

13. శ్రీ కె. బాబూరావు -
పగలే వెన్నెల కాయు లోకమున సంప్రాప్తించె ధావళ్యముల్

భగవన్నామము చిత్తమందెపుడు సంప్రాప్తించునో నాడు నీ
జగమే శంకరుడౌచు దోచు నిక సాక్షాత్కారమే కల్గుచో
సిగలో వెల్గెడి రేకవెన్నెలలకున్ స్వీయ ద్యుతుల్ తోడుగా
పగలే వెన్నెల కాయు లోకమున సంప్రాప్తించె ధావళ్యముల్

14. శ్రీ పి. వి. రాధాకృష్ణ -
వేదాలారని గణించె విస్మయమందన్

నాదమ్మే వేదమ్మై
పాదము మస్తకము గలుప పంచమ వేదం
బాదిగ సంగీతముతో
వేదాలారని గణించె విస్మయమందన్

15. డా|| పి. టి. జి. రంగాచార్యులు -
పావకుపాలుచేసిరని బావురుమన్నవి బస్సు లెన్నియో

మీవిక మీవిమీవి మరి మీ కలహమ్ముల నాశమందుటల్
భావి మహోదయమ్ములవి భగ్నముగావొకొ ఉద్యమంబిదో!
ఏ విషయమ్ము రేగినను నెవ్వరి కైనను మేము లోకువై
పావకుపాలుచేసిరని బావురుమన్నవి బస్సు లెన్నియో

16. అవధాని కె. చంద్రశేఖర్ -
బకరా లౌదురె ఆంధ్రులెప్పుడును సౌభాగ్యంబు శూన్యంబుగన్

నికరమ్మిచ్చట నీళ్ళు ధాన్యనిధులున్ నిత్యోత్సవంబుల్ సుధీ
ప్రకరంబుల్ ఫలమేమి ముఖ్యనగరంబా మారు ముమ్మాటికిన్
ఎకరాలమ్మిన పెట్టుబళ్ళుడుగగా ఏణమ్ములున్ పావురాల్
బకరా లౌదురె ఆంధ్రులెప్పుడును సౌభాగ్యంబు శూన్యంబుగన్

17. శ్రీ బి. హెచ్. శివరాం -
భవశీర్షము ద్రుంచె రాగ తత్పరమతియై

శివుడే తపమ్ము జేయగ
ద్రవించి వరమిచ్చియు గజరాక్షస గర్భో
ద్భవుడై యిలుసని ఆత్మో
ద్భవశీర్షము ద్రుంచె రాగ తత్పరమతియై

18. శ్రీ ఎ. రాధాప్రసాద్ -
రతి పాదాలకు మ్రొక్కి యీ కవన సామ్రాజ్యమ్ము బాలింపుమీ

అతిలోకమ్మగు భావసంపదలతో వ్యాహారహారాలతో
సతులున్ యవ్వతమున్ పరార్థమతులున్ సంతోషమున్ బొందగా
మతి నూహప్రతిభా ప్రసూన మధు సంభారార్చితానంద భా
రతి పాదాలకు మ్రొక్కి యీ కవన సామ్రాజ్యమ్ము బాలింపుమీ

19. శ్రీ నేతేటి గణేశ్వరరావు -
కృష్ణుని జూచి ఏసు తనకిమ్మని గోరె ఖురాను గ్రంథమున్

ఉష్ణత బాపి సర్వమత యుక్తి సమన్వయ బుద్ధి నేర్పగా
వైష్ణవ క్రైస్తవాంగనల వంశ కిశోరమొకండు ముస్లిమున్
తృష్ణను పెండ్లియాడు నెడ దేవతలెల్లరు వచ్చిరయ్యెడన్
కృష్ణుని జూచి ఏసు తనకిమ్మని గోరె ఖురాను గ్రంథమున్

20. శ్రీ. ఆర్. సత్యం -
ఖరులను చంద్రశేఖరుడు కాళ్ళనుబట్టి నమస్కరించడే

పరులను రెచ్చగొట్టుచు స్వభాష కుభాషగ జూపి యాంధ్రులన్
పొరిపొరి దిట్టుచున్ చెడగు బుద్ధుల దల్లిని చీల్ప జూచుచున్
పరిపరి పొత్తుమార్చి పొరపాట్లొనరించెను భిన్న భిన్న వై
ఖరులను చంద్రశేఖరుడు కాళ్ళనుబట్టి నమస్కరించడే

21. శ్రీ కె. పూజ్యనాథాచారి -
పురుషుడు పెండ్లియాడెనొక పూరుషు నేపున పుత్త్రకామియై

సరసము కాదు చెప్పుట కసాధ్యము గాదిది పూర్వ గాథలన్
విరసమునైన పెండ్లి వినవే శశిరేఖకు లక్ష్మణార్యుకున్
విరుగగ ద్రొక్కె పాదముల భీమ కుమారు డమాయకుండునౌ
పురుషుడు పెండ్లియాడెనొక పూరుషు నేపున పుత్త్రకామియై

22. శ్రీ జి. సన్యాసినాయుడు -
ఉగము పైనున్న లోక రక్షకు గొలుతున్

అ ఉమాహేశ్వరుడిట్లనె
“స ఇనో మంతవ్యయేన సహసా భక్త్యా
స ఉదేతి” యనుచు బ్రోవ పు
ర ఉగము, పైనున్న లోక రక్షకు గొలుతున్

23. శ్రీ సర్వాజోస్యుల గౌరీశంకరశాస్త్రి -
దోగ్ధ్రీ ధేనువు గర్భమందు పులికందుల్ పుట్టె నుగ్రాకృతిన్

ధిగ్ధ్రా ప్రాసము దుష్కరంబగునె ఆంధ్రీమాత గర్భంబునన్
ప్రాగ్ద్రూణంబుల పాశ్చిమాధముల గర్వంబార్పగా సింహముల్
త్వగ్ద్రవ్యుల్ మన ఆంధ్రకేసరులు భాస్వన్మూర్తులై పుట్టరే
దోగ్ధ్రీ ధేనువు గర్భమందు పులికందుల్ పుట్టె నుగ్రాకృతిన్

24. శ్రీ వి. రమణ -
గోవిందుడు క్రైస్తవులకు కులదైవంబౌ

దైవంబగు హిందువులకు
గోవిందుడు, క్రైస్తవులకు కులదైవంబౌ
జీవుడు పరిశుద్ధాత్ముడు
మా వాణియె దైవమగును మా బోంట్లకునున్

25. శ్రీ ఎస్. ఎల్లయ్య -
వానలు లేకనే పసిడిపంటలు రైతులు సంతసింపగన్

తాను పరార్థమై బ్రతుకు ధన్యుడు ముఖ్యుడు రాజశేఖరుం
డే నుతియింప రైతులు గణింపగ బంగరు పాడిపంటలన్
శ్రీనిధులందజేసె తగురీతిగ నిత్తరినాతడున్నచో
వానలు లేకనే పసిడిపంటలు రైతులు సంతసింపగన్

” ఏ పుణ్య లేశమ్ము నాపాలిదాయెనో

నా పూజ కేలోక నాథుండు పొంగెనో

నీపావనోదరశ్రీ పరంపరలలో

నీ పదార్చకులలో నేనొక్కడనైతి”

అని అన్న, అనుకొన్న మహా కవి శ్రీ తుమ్మల సీతారామ మూర్తి చౌదరి. ‘నీ పదార్చకులలో నేనొక్కడ’ అన్నారు కనుకనే ఆయన ‘తెలుగు లెంక’.

శ్రీ తుమ్మల సీతారామమూర్తిగారు ఆధునికకవులలో పేరెన్నికగన్నవారు. ఇతను 1901 లో జన్మించారు. 1990లో కాలధర్మం చెందారు. తెలుగు రైతు కుటుంబంలో పుట్టిన యీయన ప్రముఖ గాంధేయవాది. సబర్మతీ ఆశ్రమంలో కొంతకాలం గాంధీగారి శిష్యరికం చేసి, మహాత్ముని జీవిత చరిత్రను ‘మహాత్మ కథ’ గా రచించారు. అదే కాక ఆయన ‘ఆత్మార్పణ’, ‘ధర్మజ్యోతి’, ‘శబల’, ‘గీతాదర్శనం’, ‘సర్వోదయ గానం’, ‘ఉదయగానం’, ‘నేను’, ‘తెనుగునీతి’, ‘సమదర్శి’, ‘పైరపంట’, ‘పరిగపంట’, ‘రాష్ట్రగానం’ మొదలైన గ్రంథాలు ఎన్నో రచించారు. అన్నిటిలో బాగా ప్రసిద్ధి పొందిన గ్రంథం ‘రాష్ట్రగానం’.

మహాత్ముని ఆశయాలను ఆచరించి, ప్రచారం చేసిన వ్యక్తి కనుక ఈయన్ని ‘మహాత్ముని ఆస్థానకవి’ అన్నారు. తిక్కన వలె చక్కని చిక్కని తెలుగు నుడికారానికి ప్రాధాన్యాన్ని తన కవితలో నిలపడం వల్ల ‘అభినవ తిక్కన’ అనే బిరుదు వచ్చింది. ఏది ఏమైనప్పటికీ ..

” నీ వాలు జుంటి తేనియ తేటలో, గోస్త

నీ పక్వ రసమో, సుధా పూర్ణమో యౌట

నా పల్కు లీ తీయన నోచి…”

” నీ పదార్చకులలో నేనొక్కడనైతి”

“తెలుగు తల్లీ నీకు జోహారు”

అంటూ ‘తెలుగు లెంక’ అని అనిపించుకోవడమే తనకెంతో ప్రీతి అంటారు శ్రీ తుమ్మల.

తన ‘రాష్ట్రగానం’ కావ్యంలో తెలుగు రాజుల, వీరనారీ మణుల, వివిధరంగాలలోతెలుగు వారి వైభవ ప్రాభవాలని ఎలుగెత్తి చాటుతారు. ఆంధ్రసామ్రాజ్య స్థాపకుడు శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్టువు ఆంధ్రుల ఆరాధ్యదైవంగా వెలిశాడు. శ్రీ కాసుల పురుషోత్తమ కవి రచించిన ‘ఆంధ్రనాయక శతకం’ ఇతని గురించే. మగధను శాసించిన శ్రీ ముఖ చక్రవర్తి, ఔత్తరాహుల నదలించిన హాలుడు, ఆంధ్రరాజ్యాన్ని విస్తరింపజేసిన గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి మొదలైన ఆంధ్ర చక్రవర్తులు గాధలును నెమరువేసుకొని నాటి పౌరుషాన్ని నిలబెట్టమని అంటారు శ్రీ తుమ్మల. అంతేకాక, వీర నారీమణులకు కూడా నెలవైనది తెలుగు నేల.

” కలము ఖడ్గము పట్ట గల నేర్పు వడసిన

రెడ్డినాగమ్మ నీబిడ్డయటవె;

జగమగంటిమి నాంధ్ర జగతి పాలించిన

గరిత రుద్రమ్మ నీ కన్నెయటవె

గండికోటను మల్కదండుపై దూకిన

గోవిందమాంబ నీ కూతురటవె

మానంబుకై నిజప్రాణంబు బలియిచ్చు

మల్లాంబ నీదు కుమార్తెయటవె

వీగివచ్చిన హృదయేశు వెక్కిరించి

పోరుకంపిన చాన నీ పుత్రి యటవె

ఎంత తేజస్వినివి తల్లి! ఎరుకలేక

నీ మహత్వంబు తెలియంగలేము గాని!”

కలము, కత్తి పట్టగల నేర్పు గల రెడ్డినాగమ్మ పేరు వినగానే పల్నాటి యుద్ధములో ప్రతినాయకురాలైన నాయకురాలు నాగమ్మ గుర్తుకొస్తుంది. కానీ ఆమె గొప్ప శివభక్తురాలు. వీరశైవమతావలంబి. శివతత్వాన్ని రచియించిన కవయిత్రి. దురదృష్టవశాత్తు ఆమె రచనలు లభించడంలేదు. ఆమె మంత్రాంగాన్ని నెరపగల మహామహిళ. ఖడ్గచాలనంలో నేర్పుగల నారీమణి నాగమ్మ. తెలుగురాణి రాణీరుద్రమ్మ కాకతీయ సామ్రాజ్య సామ్రాజ్ఞి. ఒక స్త్రీ రాజ్యమేలడమా అనే అహంకారంతో ఇంటదాయాదులు, బయట యాదవరాజు మహదేవుడు చెలరేగి చుట్టుముట్టగా, తన భుజబలంతో ఓడించి కటకందాకా శత్రువులను తరిమికొట్టిన రుద్రమదేవి పరాక్రమం మరువలేము. గండికోటను పాలించిన రాణి గోవిందమాంబ అక్బర్ చక్రవర్తిని ఎదిరించిన వీరవనిత. ఆమె బ్రతికినంతకాలం అక్బరు చక్రవర్తి దక్షిణ భారతం వైపు కన్నెత్తి చూడలేదు. అభిమానాన్ని నిలుపుకొందుకు ప్రాణత్యాగం చేసిన అభిమానవతి మల్లమాంబ వీరబొబ్బిలి రాణి. యుద్దరంగం నుండి వెనుదిరిగి వచ్చిన తన భర్త ఖడ్గతిక్కనను

” పగరకు వెన్నిచ్చినచో

నగరే నిను మగతనంపు నాయకులెందున్

ముగురాడువారమైతిమి

వగపేటికి జలకమాడ వచ్చిన చోటన్!”

(ప్రసిద్ధమైన చాటువు)

అని పరిహసించి యుద్ధోన్ముఖుని చేసిన వీరవనిత చానమ్మ.

కేవలం పరిపాలనా దక్షతలోనే కాదు అనేక రంగాలలో ఖ్యాతి గండించారు తెలుగువారు అని తెలుపుతూ

” భారతావని కొజ్జబంతులు పల్కు నా

పస్తంబ ఋషి నీదు పాలుగుడిచె

ఖండఖండాంతర ఖ్యాతుడౌ సిద్ధుండు

నాగార్జునుండు నీ నందనుండు

కైవల్యకల్యాణ ఘంటాపథము గన్న

యోగి వేమన్న నీ యొడిని గులికె

బొందితోనపవర్గ మందిన భక్తుండు

గోపన్న నీముద్దు కొడుకు గుఱ్ఱ

పారతంత్ర్య పిశాచంబుపై కొనంగ

నయనములు విప్పలేక యున్నాము గాని

సుతులు నీవారలతిలోక మతులుగారె

అఖిల సద్గుణ సముపేత ఆంధ్రమాత!”

యజుర్వేద విహితకర్మలను సూత్రీకరించిన ఆపస్తంబ ఋషి తెలుగువాడు. ప్రపంచానికి బౌధ్దమతాన్ని గూర్చిచెప్పిన సిద్ధుడు నాగార్జునాచార్యుడు మనవాడే. మోక్షసాధనకు చిత్తశుద్ధి ప్రధానమని చాటి చెప్పినవాడు యోగి వేమన. వేమన పద్యంరాని తెలుగువాడు ఉండడు. ప్రజల హృదయాలను గెలిచిన ప్రజాకవి అతడు. రామదాసుగా పేరుగాంచిన కంచెర్ల గోపన్న బొందితో పరలోకానికేగిన భక్త శిఖామణి. బానిసత్వంలో చిక్కుకొని (నాడు రాజకీయంగా, నేడు మానసికంగా) తన గొప్పదనాన్ని తెలుసుకోలేకపోతున్నాడు తెలుగువాడు. దానికి కారణం, నాడు ‘రాష్ట్రగానం’లో తుమ్మల వారు చెప్పినది, నేటికికూడా అక్షర సత్యంలా కనులకు కడుతుంది. అది

” పరవేషభాషాసపర్యతారకమౌట

ఆంధ్రత్వమే సగంబడగిపోయె

పరఖడ్గములకు లోబడి జోహారులు వెట్ట

స్వాతంత్ర్యసముపేక్ష జారిపోయె

కులతత్వములు చుట్టుకొని ఈర్షలకు నీడ్వ

యైకమత్యము సర్వమణగిపోయె

అసమర్థతాపంకమందుబ్రుంగుటచేసి

మెట్టవేదాంతముల్ మీరిపోయె

నలగిపోయిన యీనాటి తెలుగుబిడ్డ

కేమిసందేశమిత్తు తల్లీ! తమస్సు

విడుచుచున్నది యిపుడిపుడె రవంత

ఉద్దరింపుము వీని సద్బుద్ధులొసగి!”

‘దిద్దుకోవమ్మ బిడ్డల తెలుగు తల్లి’ అని కరుణశ్రీ అన్నట్లుగ ‘ఉద్దరింపుము వీని సద్భుద్ధులొసగి’ అంటారు తిమ్మల. దేశంలో ఎక్కడా లేనంతగా పరభాషాభిమానం మనకుంది. ఒప్పుకోక తప్పదు. ఈ పద్యం వ్రాసి అర్థ శతాబ్ది పైబడినా మాతృభాషాభిమానం పెంచుకోవడానికి బదులు తెలుగులో మాటాడడమే అనాగరికం అనుకునే స్థాయికి దిగజారాము. తెలుగులో మాటాడితే మెడలో పలకలు వేలాడదీసి శిక్షించే స్థితికి చేరుకున్నాము. అది ఎంత హీనమో, సిగ్గుచేటో ఆలోచించండి. ఆంధ్రత్వం సగం కాదు మూడువంతుల ముప్పాతికాడగిపోలేదా? మృత భాషల జాబితాలో చేరిపోవడంలేదా? స్వాతంత్ర్యం సంపాదించుకొని షష్టిపూర్తి జరిగినా విదేశీ వ్యామోహంలో పడి మన స్వేచ్ఛని మనమే కోల్పోతున్నాం. ఇంక కులతత్వాలు చెలరేగి ఐకమత్యాన్ని చెడగొడుతున్నాయి. పూర్వం కార్తీక వన భోజనాలు మానవ సంఘీభావనకు నిదర్శనంగా సాగేవి. మరి ఇప్పుడు ప్రాంతాలవారిగా, కులాలు, శాఖలు, ఉపశాఖలుగా చీలిపోయి జరుపుకుంటున్నారు. విశ్వకవి రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ ‘ఎక్కడ లోకం చిన్న గదులుగా చీలిపోదో’ అని తన ‘గీతాంజలి’ లో వసుధైక కుటుంబాన్ని కోరుకుంటే, ఇప్పుడు ఒకే మనిషిలోని అవయవాలు తమ గొప్పదనాన్ని చాటుకునేందుకు, ‘కుడిచెయ్యి, ఎడమ చెయ్యి, శిరసు, పాదాలు’ వేటికవే తన్నుకునే విధంగా తయారయ్యాం. అదేవిధంగా లక్ష్యశుద్ధిలో ప్రగతి సాధించాలి కానీ అసమర్థత అనే బురదలో కూరుకుపోయి మెట్టవేదాంతాలు వల్లించ కూడదు. నిన్నటి సంఘటనలు నేటి చరిత్ర. తారీఖుల దస్తావేజులు కావోయి చరిత్రకర్థం అంటాడు శ్రీశ్రీ. గతంలోని పొరపాట్లను సరిదిద్దుకుందుకు చదవాలి చరిత్ర.

తెలుగువారంటే గుండెలో నుండి అభిమానం పొంగుకొస్తుంది తెలుగులెంకకు. అందుకే

” తన విద్య చే లోకమునకొజ్జయైనట్టి

యన్నమభట్టు నాయన్న యనుచు

తనదానధారచే తెనుగుగడ్డను ముంచు

భాస్కరమంత్రి నా బంధువనుచు

తన ప్రజ్ఞచే మన్నుమిను గుప్పిటంబట్టు

ప్రగడ తిమ్మరుసు నా భ్రాతయనుచు

తనగీతిచే జగమ్మునకు జీవము వోయు

త్యాగయ్య నాదు సోదరుడటంచు

విశ్వరంగమ్ముపై రొమ్మువిరిచి నిలిచి

లీలమై పల్కుహక్కు నాకే లభించె

ధన్యతాభాజనంబు గదా మదీయ

జీవితంబని సమ్ముదశ్రీ భజింతు!”

అన్నమభట్టు, భాస్కరమంత్రి, మహామంత్రి తిమ్మరుసు, నాదబ్రహ్మ త్యాగరాజు తన వాళ్ళు అని విశ్వరంగము మీద రొమ్ము విరుచుకుని చెప్పుకునే అవకాశం తెలుగు వాడిగా పుట్టిన తనకు లభించిందని, తన జన్మ ధన్యమయిందని మురిసిపోయారు కనుకనే శ్రీ తుమ్మల అసలైన తెలుగు లెంక అయ్యారు. తెలుగువాళ్ళమని చెప్పుకునేందుకు సిగ్గుపడే వారికి అతనికి ఎంత తేడా!

ఇంతవరకూ ఆంధ్రుల గొప్పతనం గురించి రాష్ట్రగానంలో తుమ్మల వారు వ్యక్తం చేసిన భావాలను తెలుసుకున్నాం. అచ్చమైన తెలుగు రైతుగ, తెనుగు కవిగ అతని కవితా మాధుర్యాన్ని చవి చూడాలంటే, అతని ‘పరిగపంట’ని దర్శించవలసిందే. అందులో తెలుగువారి పెద్దపండుగ ‘మకరసంక్రాంతి’ వర్ణన కనిపిస్తుంది. ఒకప్పుడు ఇది తెలుగువాచకంలో పాఠ్యభాగంగా ఉండేది. “ఛాందసభావలన్నీ ఛందస్సుల బంధించి, ఊర్వశి అందాలు చెప్పి ఊరించి ఉడికించి” అంటూ తెలుగు వాచకాలని వేళాకోళం చేస్తారు కాని, ప్రస్తుత యాంత్రిక యుగంలో మనిషి హృదయస్పందనని మరచి మర మనిషిగా మారిపోతున్నాడు. పెళ్ళిళ్ళు – పేరంటాలు, నోములు-వ్రతాలు, పండగలు-పబ్బాలు అన్నీ వచ్చామా, చూశామా, తిన్నామా, వెళ్ళామా అన్నట్టుగా యాంత్రికంగా సాగుతున్నాయి. మనసు ఆనందపరవశమై, మధురమైన ఊహలతో జీవచైతన్యాన్ని పొందాలంటే సాహిత్యాన్ని తప్పక ఆస్వాదించాలి.

పచ్చని పల్లెసీమల్లో విహరించిన తెలుగు లెంకకు సంక్రాంతి లక్ష్మి ఎలా దర్శనమిచ్చిందో చూడండి

” కొసరి నూరిన పచ్చని పసపు బూతమొగాన

గుమ్మడి పూదుమారమ్మునద్ది

కండరేగడ నార బండి కన్పండువై

పొలుచు మిర్యంపు బండు బొట్టువెట్టి

వలిపెమ్మునకు నొక్క వాసి హెచ్చయినట్టి

నునుమంచు తెలిచీర నూలుకొల్పి

బంతిపూవులకు చేమంతి నెయ్యము గూర్చి

కబరీభరమ్ము చక్కన కుదిర్చి

పంటకళ్ళాలు మును బరాబరులు సేయ

గూడుకట్టిన తెలిమబ్బు గొడుగునీడ

కదలివచ్చెను భాగ్యాల కడలి బోలె

మకరసంక్రాంతి లక్ష్మి హేమంత వీథి!”

పచ్చగా పసుపురాసుకున్న ముఖానికి గుమ్మడిపూల పుప్పొడిలేపనంగా అద్దుకొని, మిరపపండు బొట్టుపెట్టుకొందిట సంక్రాంతి లక్ష్మి. పొగమంచు వంటి చీర కట్టుకుని, బంతులు చేమంతులు కలిపికట్టిన దండను సిగలో తురిమిందట. అటువంటి మాల ధరించిన ఆమె కొప్పు ఎంత గొప్పదోమరి! పంట కళ్ళాలు జయజయ ధ్వానాలు చేస్తుండగా తెల్ల మబ్బు గొడుగు నీడన బయలుదేరిన సంక్రాంతి లక్ష్మి సంపదలు తెచ్చింది. రైతులకు పంట ఇంటికి చేరేది సంక్రాంతికే కదా!

ఆ సంక్రాంతి సంబరాలు యింటింటా ఎలా ఉంటాయో దీనిలో వర్ణిస్తారు. అసలే చలికాలం. ఆపై మకర సంక్రాంతి. మకరధ్వజుని లీలా విలాసం.

” నెలదప్పినట్టి కోడలి చేత నొకయత్త

బోగిపొంగలి పూజ పూర్తి చేసె

పుట్టినింటికి వచ్చినట్టి కూతు గులాబి

చెక్కిళ్ళనొకతల్లి చెనకి పుణికె

మారు వడ్డించెడి మరదలి కెంగేలు

పిసికి వల్దనెనొక్క పెంకి బావ

వంగి ముగ్గులదిద్దు వధువుపై నీర్చల్లె

గదివీడి చనునొక్క గడుసు మగడు

అపుడె వచ్చిన ప్రియుని సోయగము గనుచు

దలుపుచాటున నొక్కపైదలి చమర్చె

మధురమధురానురాగ సామ్రాజ్య పీఠి

జగముకొలువుండె మకరధ్వజంబునెత్తి!”

వంశాభివృద్ధి జరగాలని నెలతప్పిన కోడలిచేత భోగి పొంగలి వండించి, పూజ చేయించిందట ఒక అత్తగారు. పెరటిలో సూర్యునికి ఎదురుగా పిడకల దాలి పేర్చి, కొత్తకుండలో పెసరపప్పు, బియ్యం, కొత్త బెల్లంలో పొంగలి వండించి నైవేద్యం పెడతారు. గరిటె బదులు చెరకు ముక్కతో ఆ పొంగలి కలియ బెడతారు. తొలి పండుగకని పుట్టినింటికి వచ్చిన కూతురిని ‘ఏమైనా విశేషమా?’ అని అడిగి, సిగ్గుతో ఆమె బుగ్గలు గులాబీలు పూయగా చెక్కిలి నిమిరిందట ఒకతల్లి. బావా మరదళ్ళనగానే ఒకరినొకరు అల్లరి చేసి ఏడిపించే హక్కు, అధికారం ఉంటుంది. అందుకే చెయ్యినొక్కి మరీ మారు వద్దని చెప్పాడట కోతి బావ. అదే కొంటె బావ. ఉదయాన్నే ముగ్గులు పెడుతూ కూర్చున్న కొత్త పెళ్ళాము పై చల్లని నీళ్ళు జల్లేడుట ఒక గడుసు మగడు. పండగసమయానికి వచ్చిన వరుని తలుపుచాటునుంచి చూచి పరవసించిందట ఓ కొత్త పెళ్ళి కూతురు. ఎంత మధురిమ నిండిన వాతావరణం అది. ఆ జీవన మాధుర్యాన్ని ఎంతకోల్పోతున్నాం మనం.

అంతే కాక శ్రీతుమ్మల సంక్రాంతి విందు భోజనం కూడా రుచి చూపిస్తారు. ఆ విందు మనము చవి చూద్దాం.

“లేగటి పాలలోగ్రాగి మాగిన తీయ

తీయ కప్పురభోగిపాయసంబు

చవులూరు కరివేప చివురాకుతో గమ

గమలాడు పైర వంకాయ కూర

తరుణ కుస్తుంబరీదళమైత్రిమై నాల్క

త్రుప్పుడుల్చెడు నక్కదోస బజ్జి

క్రొత్త బెల్లపు తోడికోడలై మరగిన

మదురు గుమ్మడిపండు ముదురుపులుసు

జిడ్డుదేరిన వెన్నల గడ్డపెరుగు

గరగరికజారు ముంగారు చెరకు రసము

సంతరించితి విందు భోజనము సేయ

రండు రండని పిలిచె సంక్రమణలక్ష్మి !”

కప్పురభోగి పాయసాన్ని, పైరవంకాయకూరని వండిందట సంక్రమణలక్ష్మి. తెలుగువారి భోజనంలో తప్పనిసరి కూర వంకాయకూర. తెలుగు సాహిత్యంలోనే ఉన్నత స్థానం ఆక్రమించుకుంది. ‘గుత్తివంకాయ కూరోయి బావా’ పాటని పాడకుండా అందా కనకలింగేశ్వరరావుగారిని వేదిక దిగనిచ్చేవారు కారట ప్రేక్షకులు! గుత్తివంకాయ కూర పాటలు చలచిత్రాలలో అనేకం చోటు చేసుకున్నాయి. చాటు పద్యరచయిత వంకాయ కూరకు ఎంతటి ఉన్నత స్థానాన్నిచ్చారో తెలిసినదే.

” వంకాయ వంటి కూరయు

పంకజముఖి సీతవంటి భామామణియున్

శంకరుని వంటి దైవము

లంకాధిపు వంటి వైరి రాజును గలడే!”

(ప్రసిద్ధమైన చాటు పద్యం)

ఇక ఇక్కడ కరివేప చివురాకుతో గమగమలాడే పైర వంకాయకూర తయారు చేసింది సంక్రాంతి లక్ష్మి. అంతే కాదు నాలుక తుప్పు వదిలించేలా లేత కొత్తిమీరతో నక్కదోసబజ్జి కూడ చేసింది. బజ్జి అంటే అరటికాయ, శనగపిండితో చేసే బజ్జీ కాదు. పులుసు పచ్చడిని బజ్జి అంటారు. సంక్రాంతికి గుమ్మడికాయని బద్దలు కొట్టి కూర తియ్యపులుసు చేసుకునే అలవాటు తెలుగు వారిది. దీనికి తోడు గడ్డపెరుగు. ప్రస్తుతం విందు భోజనాలలో పండ్ల రసాలు అందిస్తుంటే సంక్రమణలక్ష్మి అప్పుడే తీసిన చెరకు పానకం అందిస్తోంది. ఈ విందు భోజనం వర్ణనతో మనకి నోరూరిస్తారు. ఈసారి సంక్రాంతికి మనవిందు ఇదే!

అటు చారిత్రకంగా, ఇటు సాహిత్యపరంగా తెనుగుదనాన్ని నింపుకున్న కవి శ్రీ తుమ్మల సీతారామమూర్తి చౌదరిగారు నిజమైన తెలుగులెంక.

“ఆంధ్ర పౌరుషరుషనాజ్యంబు వోసిన

తెలుగుతేజముగద తెలుగు లెంక

కమ్మదనము లొలుకు కర్షకమిత్రుండు

తేనెచిలుకుకైత తెలుగ లెంక!”

(శ్రీమతి బి.హెచ్. దేవీప్రకాశ్)

వృత్తాలు

ఉత్పలమాల

ఈ వృత్తం నడక ఇలా ఉంటుంది:

“తానన తాన తాన తన తానన తానన తాన తాన తా”
|____ యతి మైత్రి ____|  10 వ అక్షరం తో

దీనిని మూడు మూడు అక్షరాలుగా విభజించి గణాలు గుర్తిస్తే

భ        ర         న        భ        భ        ర        వ
U I I    U I  U    I  I  I   U  I I    U I I   U I U     I  U
తానన  తాన తా  న తన  తానన  తానన  తాన తా  న తా

అంటే
ఉత్పలమాల వృత్తంలో “భ ర న భ భ ర వ” గణాలు వస్తాయి 10 వ అక్షరం తో యతి మైత్రి అని చెప్పవచ్చు.

ఉదా:
(దీనిని – మీకు తెలిసిన ఇతర ఉత్పలమాల పద్యాలను – పైన చెప్పిన  నడక తీరులో చదవటం అలవాటు చేసుకొంటే పద్యాలు ఏ వృత్తానికి  చెందినవో గుర్తించటం, పద్యం కంఠస్థం చేయటం, రాయటం సులువవుతుంది)

తొండము నేక దంతమును తోరపు బొజ్జయు వామ హస్తమున్
మెండుగ మ్రోయు గజ్జెలును మెల్లని చూపులు మందహాసమున్
కొండొక గుజ్జు రూపమున కోరిన విద్యలకెల్ల నొజ్జవై
యుండెడి పార్వతీ తనయ యోయి గణాధిప నీకు మ్రొక్కెదన్

పై పద్యంలో మొదటి పాదాన్ని ఉత్పలమాలకి సూచించిన నడక ప్రకారం కొంచెం విడ దీసి రాస్తే:

తానన   తాన  తాన   నన   తానన  తానన   తాన  తాన   నా
తొండము నేక   దంత మును తోరపు బొజ్జయు వామ హస్త మున్

చూశారా ఈ పద్యంలో పదాల అల్లిక మనం రాసుకున్న నడకకి ఎంత దగ్గరగా ఉందో?!(ఈ పద్యం ఉదాహరణగా తీసుకోవడానికి ఇదొక కారణం!) అన్ని పద్యాల్లో ఇంత దగ్గర కలయిక ఉండకపోవచ్చు. ఈ పద్యంలోనే నాలుగో పాదం చూడండి:

తానన     తాన  తాన  నన    తానన    తానన  తాన   తాన   నా
యుండెడి పార్వ తీత  నయ  యోయిగ  ణాధిప   నీకు  మ్రొక్కె దన్

పదాల విరుపు కొంచెం అసహజంగా ఉంటుంది. అయినా పద్యాల నడక పట్టుబడాలంటే కొంత కాలం పద్యాలని ఇలా చదవక తప్పదు.   నడక కొంత పట్టు చిక్కాక ఇలా విరవకుండానే పద్యాన్ని చదవచ్చు.

ఇంకో గమనించ దగ్గ విశేషం ఏమిటంటే, మనం రాసుకొన్న నడకలో,  రెండో సారి “తానన” వచ్చే ముందు కొంచెం pause వచ్చి “తానన” తాళంలో దెబ్బ లాగా మంచి ఊపుతో వస్తుంది. ఈ తానన లో “తా” యతి స్థానం కావటం యాదృచ్ఛికం కాదు. చెప్పొచ్చేదేమిటంటే పద్యాన్ని మనం రాసుకున్న నడకలో చదివితే యతి స్థానం దానంతటదే తెలుస్తుంది – అక్షరాలు లెక్కేసుకోవలసిన పని లేదు.

ఇప్పుడు formal గా గణవిభజన చేసి చూద్దాం:

భ        ర        న         భ       భ      ర        వ
U I I | U I  U | I I I   |U I I | U I I  |U  I  U| I U
కొండొక గుజ్జు రూపమున కోరిన  విద్యల    కెల్ల   నొజ్జవై

“ద్విత్వం / సం యుక్తం  ముందర అక్షరాలను గురువు చేస్తాయి”  అనే సూత్రం వల్ల “గుజ్జు”, “విద్య”, “కెల్ల”, “నొజ్జ”  లను   “U I” గా గుర్తు పెట్టాము.

ప్రాస అన్ని పాదాలలోనూ బిందు పూర్వక “డ”  సరిపోయింది.

యతి : 1వ అక్షరం “కొం” – “కో” 10వ అక్షరం సరిపోయింది.

చదువరులు అన్ని పాదాలనూ ఇలాగే విభజించి సరి చూసుకోవచ్చు.  నడక ప్రకారం చదువుతూ యతి స్థానాన్ని గుర్తించడం, పద్యంలో అన్ని గణాలూ సరిగా కుదిరిందీ లేనిదీ కనిపెట్టటం సాధన చేయాలి. పద్యంలో అక్కడక్కడా అక్షరాలని వదిలి ఎక్కడ పద్యం నడక తప్పిందీ గుర్తించడం పద్య నడక అలవడటంలో మంచి సాధననిస్తుంది.

చంపకమాల

ఇది ఉత్పలమాలకి సహ-వృత్తం అని చెప్పవచ్చు.  దీనికీ ఉత్పలమాలకీ ఉన్న ఒక్కటే తేడా ఏంటంటే ఉత్పలమాలలోని మొదటి గురువు, చంపకమాలలో రెండు లఘువులవుతుంది.

అంటే   ఉత్పలమాల నడక
“తానన తాన తాన తన తానన తానన తాన తాన తా” అయితే
|____ యతి మైత్రి ____|  10 వ అక్షరం తో

చంపకమాల నడక
“తన నన తాన  తాన  తన తానన తానన తాన తాన తా”
|______ యతి మైత్రి ___|  11 వ అక్షరం తో

(షరా: మీకిష్టమైతే దీన్నే “ధిరనన ధీం న  తోం న నన ధీం తక తోం తక ధిక్కు ధిక్కు ధా” అనీ రాసు(నేర్చు)కోవచ్చు)

ఈ నడకను కూడా మూడు మూడు అక్షరాలుగా విభజించి గణాలు గుర్తిస్తే

న       జ         భ        జ        జ        జ       ర
I  I I   I U  I     U I U   I  U I    I U I    I  U I   U I  U
తనన  న తాన  తాన త  న తాన  న తాన  న తాన  తాన నా

టూకీగా చెప్పాలంటే:  చంపకమాల లో 4 పాదాలలోనూ  “న జ భ జ జ జ ర” గణాలు వస్తాయి, 11వ అక్షరంతో యతి మైత్రి.

ఉదా:

అలుగుట యే యెఱుంగని మహా మహితాత్ముడజాత శతృవే
యలిగిన నాడు సాగరములన్నియు నేకము కాక పోవు క
ర్ణులు పదివేవురైన నని నొత్తురు చత్తురు రాజ రాజ నా
పలుకుల విశ్వసింపుము విపన్నుల నార్తుల గావుమెల్లెడన్

(ఇది తిరుపతి వేంకట కవుల “పాండవోద్యోగ విజయాలు” లోనిది. కౌరవ సభలో రాయబార సందర్భంలో కృష్ణుడు ధృతరాష్ట్రునితో చెప్పినది.)

పై పద్యాన్ని చంపకమాలకి చెప్పిన నడకలో చదువుకొని సరిగా ఉన్నదో లేదో  చూసుకోండి. ఆ తరువాత అన్ని పాదాలనూ గణ విభజన చేసి గణాలు సరిపోయాయో లేదో గమనించండి.

ప్రాసాక్షరం : ల (నాలుగు పాదాలలో వరుసగా “లు, లి, లు, లు”)
యతి: (మొదటి అక్షరానికీ 11వ అక్షరానికీ చూస్తే: )
1.  “అ”  — “హా”
2. “య”  — “ల”
ఇవి రెండు కూడా నిజానికి ఒక యతి మైత్రి వర్గానికి చెందినవి కావు. కానీ గమనించి చూస్తే ఇవి రెండూ సంధి వల్ల మారురూపంలో ఉన్న “అ” లు. “యలిగిన” = “య్ + అలిగిన” , “లన్నియు” = “లు + అన్నియు” కాబట్టి యతి మైత్రి  “అ” — “అ” కి సరిపోయింది.
3. “ర్ణు” — “నొ” “ర్ణు” లోని “ణు” గ్రహిస్తే యతి మైత్రి తేలికగా కనిపిస్తుంది. గమనించదగ్గ విషయం ఏమిటంటే “ణ” కి “న” కి మైత్రి కుదరటమే కాక,  వాటిని అంటి ఉన్న అచ్చులు “ఉ” కి “ఒ” కీ కూడా మైత్రి కుదిరింది.
4. “ప” — “ప”

శార్దూలం

దీని నడక:
“తానా తానన తాన తాన తననా తానాన తానాన నా”
|______ యతి మైత్రి _______|  13 వ అక్షరం

ఇంకో రకంగా రాస్తే:
“తద్ధిత్తోం  తక  తోం న  తోం న  ధిరనా తద్ధిక్కు  తద్ధిక్కు తా”
|__________ యతి మైత్రి ______|  13 వ అక్షరం

గణ విభజన చేస్తే

మ           స       జ       స        త        త      గ
U U  U     I I  U   I  U I   I  I U    U U I   U U I   U
తానా తా  నన తా  న తాన  తననా  తానాన  తానాన  నా

టూకీగా:  శార్దూలం పద్యం 4 పాదాలలో   “మ స జ స త త గ” అనే గణాలు వస్తాయి. 13వ అక్షరంతో యతి మైత్రి.

ఉదా:
జండాపై కపి రాజు ముందు సిత వాజిశ్రేణినిన్ గూర్చి నే
దండంబున్ గొని దోలు స్యందనము మీదన్ నారి సారించుచున్
గాండీవమ్ము ధరించి ఫల్గుణుడు మూకం జెండు చున్నప్పు డొ
క్కండున్నీ మొర నాలకింపడు కురుక్ష్మా నాథ సంధింపగాన్

(ఈ పద్యం కూడా “పాండవోద్యోగ విజయాలు” లో రాయబార ఘట్టంలోనిదే) దీనిని నడక ననుసరించి చదవటం, గణ విభజన, యతి మైత్రి గుర్తించటం చదువరులకు అభ్యాసం కింద వదిలి పెడుతున్నాను!

ప్రాస విషయంలో మాత్రం రెండు చిన్న విషయాలు సూచిస్తాను.
1. పాదంలో మొదటి అక్షరంలో గనక సున్నా వస్తే, దానికి కూడా ప్రాస నియమం వర్తిస్తుంది. అంటే మొదటి పాదంలో మొదటి అక్షరం గనుక  బిందు పూర్వకమైనదైతే మిగతా మూడు పాదాలలోని మొదటి అక్షరాలు కూడా బిందు యుక్తమైనవే అయి ఉండాలి. (ఈ సూత్రం ఉత్పలమాలకి ఇచ్చిన
ఉదాహరణలో చూడ వచ్చు.)
2. మొదటి పాదంలో ప్రాసాక్షరం గనుక సం యుక్తం, ద్విత్వం, లేక పొడి అక్షరమైతే అన్ని పాదాలలోనూ అలాగే సం యుక్తం , ద్విత్వం, పొడి అక్షరం గానే   ఉండాలి.

మత్తేభం

ఇది శార్దూలానికి “సహ-వృత్తం”. నిజానికి చాలా వృత్తాలు ఇలా జంటగా ఉంటాయి. ఒక దాని మొదటి గురువు రెండో దానిలో రెండు లఘువులవుతుంది.

అందు వల్ల దీని నడక:
“తననా తానన తాన తాన తననా తానాన తానాన నా”
|________ యతి మైత్రి _____|  14 వ అక్షరం

ఇంకో రకంగా రాస్తే:
“తక ధిత్తోం  తక  తోం న  తోం న  ధిరనా తద్ధిక్కు  తద్ధిక్కు తా”
|____________ యతి మైత్రి ______|  14 వ అక్షరం

గణ విభజన చేస్తే

స        భ        ర          న       మ        య       వ
I U U   U I  I   U I  U     I  I  I   U  U U    I  U U    I  U
తననా  తానన    తాన తా  న తన  నా తానా  న తానా  న నా

టూకీగా:  మత్తేభం పద్యం 4 పాదాలలో   “స భ ర న మ య వ” అనే గణాలు వస్తాయి. 14వ అక్షరంతో యతి మైత్రి.

ఉదా:
అల వైకుంఠ పురంబులో నగరిలో నా మూల సౌధంబు దా
పల మందార వనాతరామృత సరః ప్రాంతేందు కాంతోపలో
త్పల పర్యంక రమా వినోది యగు నాపన్న ః ప్రసన్నుండు వి
హ్వల నాగేంద్రము పాహి పాహి యన గుయ్యాలించి సంరంభియై

(ఈ పద్యం పోతన విరచిత “శ్రీమదాంధ్ర మహాభాగవతం” లోని  గజేంద్ర మోక్షం ఘట్టంలోనిది)

దీనిని నడక ననుసరించి చదవటం, గణ విభజన, యతి మైత్రి  గుర్తించటం చదువరులకు అభ్యాసం కింద వదిలి పెడుతున్నాను!

ఇంకా చాలా రకాల వృత్తాలున్నాయి. కానీ ఇంకో రెండు మాత్రం కొంత ప్రముఖంగా వాడ బడ్డాయి.

ఇవి “మత్తకోకిల” , “తరలము” అనే జంట వృత్తాలు.

మత్తకోకిల నడక చాలా సులభంగా వుంటుంది:
“మత్త  కోకిల  మత్త   కోకిల మత్త కోకిల కోకిలా”
“తాన తానన తాన తానన తాన తానన తాన తా”
|____ యతి మైత్రి ____| 11 వ అక్షరం

దీనిలో గణాలు : “ర స జ జ భ ర”

చదువరులు ఊహించినట్టే “తరలము” నడక
“తనన తానన తాన తానన తాన తానన తాన తా”
|_____ యతి మైత్రి ____|  12 వ అక్షరం
దీనిలో గణాలు : “న భ ర స జ జ గ”

మత్త కోకిల గణాలు రాసి చూస్తే అది యెంత “symmetric” గా ఉందో అర్థమవుతుంది. కొంచెం నేర్పుగా రాస్తే ఈ వృత్తంలో “palindromes” రాయవచ్చు!

వృత్తాల నడక, గణాలు, యతి స్థానం
ఉత్పలమాల తానన తాన తాన తన తానన తానన తాన తాన తా భ ర న భ భ ర వ        10
చంపకమాల తన నన తాన తాన తన తానన తానన తాన తాన తా న జ భ జ జ జ ర      11
శార్దూలం తానా తానన తాన తాన తననా తానాన తానాన నా మ స జ స త త గ       13
మత్తేభం తననా తానన తాన తాన తననా తానాన తానాన నా స భ ర న మ య వ    14
మత్తకోకిల తాన తానన తాన తానన తాన తానన తాన తా ర స జ జ భ ర                 11
తరలము తనన తానన తాన తానన తాన తానన తాన తా న భ ర స జ జ గ             12

జవరాలి బొడగన్న సన్యాసిపై నేయుఁ
దులసి లేఁజిగురాకుదూపు మరుఁడు
వేదవిప్రునిగన్న విధవపై ఝళిపించు
దర్భపల్లవహేతి దర్పకుండు
కటకారకులకన్య గన్న హాలికుమీఁదఁ
బొడుచుఁ బూములుకోల పుష్పశరుఁడు
నాడింధమునిగన్న నాతిపై నేయును
నలరు జిచ్చఱకోల నంగభవుఁడు

బెరసి వెన్నెలగాయంగఁ బేరకమ్మ
పులినతలముల నాయాయి కొలములెఱిఁగి
తాల్చు శస్త్రాస్త్రములు జారదంపతులకు
నసమబాణుండు తిరునాళ్ల నన్నినాళ్ల

భట్టు నలగామరాజుకు చెప్పిన రాజనీతి

మలిదేవభూపతి మన్నించి యిటకు
నన్నుబుత్తంచెను నరనాథ వినుము.
పగ వృద్ధిబొందించు భ్రష్టులెకాని
అడఁగించునేర్పరు లవనిలో లేరు…
పోరు మంచిదికాదు భూమినక్కెడను
పాడౌను దేశంబు పగ మించెనేని
ప్రజలెల్ల నశియంచి పాఱిపోవుదురు
బండారమునకును పైకంబులేదు
రాణువ లందుచే రహి చెడియుండు
చేజీతగాండ్లెల్లఁ జెలఁగి కోపించి
ఈగలజీతంబు లిమ్మందురపుడు
పతిబంటుమేరలు పరిహృతమగును
పంపినపనిచేయ పాలుమాలుదురు
తెలిసినశాత్రవుల్ ధీరతతోడ
భూమినిగొనుటకు బుద్దిపెట్టుదురు
మేకొని మీలోనమీరు పోరాడఁ
జూచెడువారికిఁ జులకనయౌను.
పలువలు మిముఁజేరి పగ జావనీక
చెప్పుచునుందురు చెనఁటివాక్యములు
ఐకమత్యముచెడు, నద్దానితోడఁ
జెడును బలంబును, చెడును భాగ్యంబు
చెడును యశంబులు, చెడును శౌర్యంబు
చెడును రాజ్యంబులు చెడ్డపిమ్మటను
దేశంబు పరనృపాధీనమౌసుమ్ము.
పారతంత్ర్యంబు మీపైఁబడఁగలదు
పరతంత్రజనములపాలి కష్టములు
చెప్పంగ నలవియే శివునకునైన.
పంజరంబుననున్న పక్షులరీతి
బంధించి బుట్టలోఁ బాములవాఁడు
వదలకపెట్టిన ఫణులచందమున
గంగిరెద్దులవాఁడు కావరమణఁచి
ముకుఁద్రాడు పొడిచిన పోటెద్దులట్లు
బోనులోనుంచిన పులులవిధంబు
స్వాతంత్ర్యహీనతఁ బడియుండవలయుఁ
బరికింపఁగా మనోవాక్కాయములను
ప్రథమంబు పట్టగారానిదిగాని
వాక్కాయములు రెండు బంధింపఁబడును.
మనసులోఁబుట్టిన మంచితలంపు
లాచరణమునందు నలవికాకున్న
నన్మఫలంబేమి చచ్చుటే మేలు
అవ్యక్త కీట తిర్యగనేకహీన
యోనులలో నెన్ని యోమార్లు పుట్టి
పడయక పడయక పడసినయట్టి
దుర్లభనరజన్మ దూషితంబగును
పార్థివా! యిటువంటి పారతంత్ర్యంబు
కటకటా పగవారికైనను వలదు.

-పలనాటి వీరచరిత్ర నుంచి

హర హర యెట్టికవితయొ
మఱిమఱినాలోని కోర్కి మనివి యొనర్పన్
గఱకఱకలమున నేడ్చెడుఁ
బఱపఱనాపదలఁ గోసి బ్రతికించు శివా!

ఊరులు పల్లెలు నారులు
చీరలు మఱిసకలమైన సిరులివి మేలా
యారూఢిగఁ జిరకాలము
నీరూపము జూచుకోర్కె నెగడించు శివా!

జోడుగఁ దోడుగ నీడగ
వేఁడుకతో శ్రుతుల మేళవించుచు నిన్నుం
బాడి కసి దీర్చుకొందుము
వేఁడెద మాజంటఁబెంచు పెక్కేండ్లు శివా!

పెక్కులు ప్రేలెదఁ ప్రతినలు
నొక్కటియున్నిలువ దందహో పౌరుషవా
క్కెక్కడ నాబ్రతుకెక్కడ
నక్క దివితలంబనాఁగ నగజేశ శివా!

జాలిగొను తల్లి పార్వతి!
యాలించుము జగముగన్న యమ్మా! స్థాణున్
మేలుకొలిపిమా జంటన్
బాలింపంబంపుమ నెదఁబాడెదను శివా!

నే బ్రతికిన సార్థకమే
మీ భుజములు కాళ్ళు కనులు మెడలేనట్లౌ
నా బ్రతుకు జంట నలరం
గాఁ బ్రోచిన నిన్నుఁ బాడి కడఁగందు శివా!

ఏదిర నీకుండిన యా
యౌదార్యము శాంభవీమనోంబుజమిత్రా
కాదననేలర తండ్రీ
మోదముతో మమ్ముఁ బ్రోవుమో సాంబశివా!

శారదశీతాతపహా
సా రవిచంద్రానలాక్ష చారు జటాజూ
టారోధిత దివ్యధునీ
పూర యశస్సాంద్ర ప్రోవుమోసాంబశివా!

బతిమాలుకొందుఁ దండ్రీ
క్షితిలో నీపేరు మిగులఁ జెప్పెదనన్నా
జతఁబెంచి పెద్దకాలము
శితికంఠా వేగమమ్ముఁ జేపట్టు శివా!

తాఁ గోతి మఱియు మత్తిలె
నాఁ గన్ననుబోఁటి వెఱ్ఱి నవ్వగనేలా
వేగంజంట నలర్చుము
నాగేంద్రవిభూష కావు నన్నభవశివా!

ధైర్యము దక్కితి స్రుక్కితి
శౌర్యంబెడఁబాసె నీదు సేవకుఁ దప్పన్
భావింపనన్యమెయ్యది
చేవలు చిగురించుమన్న శ్రీకంఠశివా!

సత్యము నీదగు రక్షణ
సత్యము నీభక్తులెల్ల సౌఖ్యము గొంటల్
సత్యంబీ శతకంబని
సత్యతనాయన్నఁ బ్రోవు సర్వేశ శివా!